Ο Βιογράφος του Κάφκα

Βιογραφίες για τον ερμητικό συγγραφέα της Πράγας έχουν γράψει αρκετοί.  O επιστήθιος φίλος του Μαξ Μπροντ μας έδωσε την πρώτη καταγραφή της ζωής του Κάφκα. Ακολούθησαν και άλλοι, όπως ο Nicholas Murray, ο Ernst Pawel, ο Klaus Wagenbach, ο Elias Canetti.

Αλλά πλέον η πληρέστερη βιογραφία και το έργο αναφοράς για οποιονδήποτε θέλει να ξεκινήσει να μελετά Κάφκα, το έργο και την εποχή του, είναι η τριλογία του Γερμανού Reiner Stach ο οποίος αφιέρωσε είκοσι χρόνια από τη ζωή του προκειμένου να παρουσιάσει ένα έργο που πιστεύω πως θ' αντέξει στο χρόνο όχι μονάχα στο πλαίσιο των καφκικών σπουδών αλλά και στον τρόπο που πρέπει να γράφονται βιογραφίες. 

Ο Κάφκα που κι αυτός ο ίδιος, όπως μας λέει ο Stach, διάβαζε περιπαθώς βιογραφίες και αυτοβιογραφίες προσπαθώντας ν' αποκωδικοποιήσει τρόπους ζωής σημαντικών ανθρώπων, θα έμενε ευχαριστημένος από το μόχθο του Stach. 

Εξαιρετική είναι βέβαια και η μεταφράστρια Shelley Frisch που απέδωσε σε άψογα αγγλικά την τριλογία του Stach. Εξηγεί η ίδια τη δυσκολία που είχε αυτό το έργο: "Over the years, I have often been asked whether this biography has been difficult to translate. Every text firmly resists translation, although every text is also ultimately translatable- and this one is no exception. A work as beautifully crafted as Reiner Stach's Kafka biography sets a high stylistic bar and requires the translator to capture the voices of Kafka the letter-writer, Kafka the diarist, and Kafka the story-teller as well as Stach the biographer, whose semantic and syntactic choices dazzle the reader as fully as the facts and the ideas themselves".

Reiner Stach

Για ποιό λόγο είναι έργο αναφοράς το έργο του Stach; Είναι διότι δεν μας δίνει απλώς μια περιγραφική και χρονολογική καταγραφή της ζωής του Κάφκα, αλλά διότι προσπαθεί να εμβαθύνει αφενός στο περιβάλλον- οικογενειακό, πνευματικό, διεθνές- στο οποίο έζησε, και αφετέρου να απαντήσει στο ερώτημα για το τι διαμόρφωσε τον Κάφκα ως χαρακτήρα της δικιάς του ύπαρξης και ως συγγραφέα. 

Σημαντικό είναι ακόμα το γεγονός πως ο Stach χρησιμοποίησε υλικό, κυρίως ημερολόγια του Brod, που δεν είχαν ληφθεί προηγουμένως υπόψη για τις βιογραφίες του Κάφκα. Ολοκληρώνοντας την βιογραφία μου έμειναν κάποια αναπάντητα ακόμα ερωτήματα, κάποιες εκκρεμότητες όσον αφορά την προσωπικότητα της τελευταίας φιλενάδας του Κάφκα Dora Diamant, για την οποία υπάρχει η μυθιστορηματική μελέτη της Kathi Diamant : Kafka's Last Love: The Mystery of Dora Diamant.

Ο καλύτερος βιογράφος του Κάφκα

Reiner Stach

Αν ο Μαξ Μπροντ υπήρξε ο πρώτος βιογράφος του Φραντς Κάφκα, ήταν και επιστήθιος φίλος του άρα γνώριζε πολλά για τη ζωή του από πρώτο χέρι, ο Reiner Stach χωρίς αμφιβολία αναδεικνύεται ο σημαντικότερος σύγχρονος βιογράφος του Κάφκα χάρη στην εντυπωσιακή τρίτομη βιογραφία η οποία είναι προϊόν πολύχρονης έρευνας. 

Γνωρίζουμε πολλά βέβαια για τη ζωή του τσεχοεβραίου συγγραφέα ήδη από τα Ημερολόγια και τις εκατοντάδες επιστολές που έχουν διασωθεί, αλλά η βιογραφία του Reiner Stach είναι τόσο λεπτομερής, ακολουθεί σαν σκιά τον συγγραφέα, αναζητά το αποτύπωμά του στα γραπτά ντοκουμέντα αλλά δεν μένει μόνο σ' αυτά, επιχειρεί να τον κατανοήσει στο ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον της εποχής, τι σήμαινε να ζει ένας Εβραίος που έγραφε Γερμανικά στην πολυεθνική Πράγα στις αρχές του 20ου αιώνα.

Οι εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Princeton έχουν αναλάβει την αγγλική μετάφραση, φέτος θα κυκλοφορήσει και ο τελευταίος τόμος (αν και είναι ο πρώτος χρονικά), κι έτσι θα συμπληρωθεί το καφκικό παζλ, μέχρι να δούμε αν ύστερα από την απόφαση του Ισραηλινού δικαστηρίου για την δημοσιοποίηση ιδιωτικού αρχείου γραπτών του Κάφκα έρθουν στο φως νέα στοιχεία που θα τροποποιήσουν τα όσα ήδη γνωρίζουμε.

Howard Eiland, Michael Jennings: Βάλτερ Μπένγιαμιν. Ένας Καίριος Βίος

Έκδοση Belknap Harvard, 2014

Ο Howard Eiland, καθηγητής λογοτεχνίας στο ΜΙΤ, και ο Michael Jennings, καθηγητής στο Γερμανικό Τμήμα στο Πανεπιστήμιο Princeton, μας έδωσαν την μέχρι σήμερα πληρέστερη βιογραφία του ιδιαίτερου γερμανοεβραίου στοχαστή Βάλτερ Μπένγιαμιν. Ένας ογκώδης τόμος 730 σελίδων που ακολουθεί βήμα προς βήμα την ενηλικίωση και ωρίμανση ενός ξεχωριστού πνεύματος και ενός αρκετά ιδιόμορφου ανθρώπου όπως ήταν ο Μπένγιαμιν. Οι συγγραφείς ακολουθούν με ιδιαίτερη εμμονή στην λεπτομέρεια την χρονική ακολουθία των γεγονότων, από το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε ο Μπένγιαμιν, τον ακολουθούν με διακριτικότητα και άφατη συμπάθεια έως τον θάνατο του στην κωμόπολη Port Bou στα γαλλο-ισπανικά σύνορα προσπαθώντας να διαφύγει από την καταδίωξη των ναζί για να μεταναστεύσει στο Νέο Κόσμο. Η ματιά των συγγραφέων είναι αυτής της συμπάθειας την οποία και μεταδίδουν στον αναγνώστη. Διασχίζουν μαζί του ολόκληρη τη ζωή του Μπένγιαμιν μέσα από την παραμικρή λεπτομέρεια η οποία προσπαθεί να ερμηνεύσει την δημιουργία του έργου του, να φωτίσει πτυχές της προσωπικής του ζωής- έρωτες, σχέσεις, φιλίες- μέσα από την παράθεση μεγάλων αποσπασμάτων από την πλούσια αλληλογραφία του και μαρτυρίες φίλων και συνεργατών.

Ο  βίος του Μπένγιαμιν είναι ο χαρακτηριστικός ορισμός του περιπλανώμενου βίου, ενός flaneur όπως θα έλεγε και ο ίδιος. Αδιαφορώντας για την υλική πλευρά την ύπαρξης, επιλέγει να διανύσει τον βίο ενός στοχαστή στο περιθώριο της επίσημης, οριοθετημένης από το πανεπιστήμιο, και την προγραμματισμένη ακαδημαϊκή έρευνα, δαπανώντας τα ελάχιστα μέσα διαβίωσής του που προέρχονται από δημοσιεύσεις σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά ή από συνεισφορές φίλων και θαυμαστών που διατηρούν την ύπαρξη του σε ένα επίπεδο στα όρια της επιβίωσης. Υπήρξε όμως συνειδητοποιημένος εξ αρχής απορρίπτοντας την προοπτική ενός επαγγέλματος, όπως θα ήθελε ο αστός πατέρας του, που θα του εξασφάλιζε ένα σταθερό εισόδημα σύμφωνα με την οικογενειακή παράδοση του.  Έχοντας ξεκαθαρίσει από νωρίς την βιοτική του στάση, είχε προορίσει τον εαυτό του στον ρόλο του οικονομικού επαίτη αλλά του πνευματικά ανεξάρτητου θεωρώντας μάλιστα πως μια τέτοια στάση ζωής όφειλε να την υποστηρίξει ο πατέρας του, όσο ζούσε, παρέχοντας τα αναγκαία προς συντήρηση μέσα.

Από τις συγκινητικές στιγμές στη βιογραφία των δύο καθηγητών είναι η συνεχής εξιστόρηση των σχέσεων φιλίας που είχε ή προσπαθούσε να αναπτύξει με άλλα ανήσυχα πνεύματα της εποχής τα οποία  τροφοδοτούσαν την εξέλιξη της σκέψης του, μια διαλεκτική δηλαδή προσέγγιση που δεν αφορούσε μονάχα την επιθυμία για κοινωνική αποδοχή και συμμετοχή αλλά και την γονιμοποίηση, όταν ο συνομιλητής προσφερόταν γι’ αυτό, των ιδεών που επεξεργαζόταν. Σημαντικές ήταν οι φιλίες που ανέπτυξε με τον Γκέρσομ Σόλεμ, τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, και φυσικά με τον κύκλο των ιδρυτών της Σχολής της Φραγκφούρτης, τον Τεοντόρ Αντόρνο και τον Μαξ Χορκχάϊμερ. Όλοι αυτοί δεν συνεισέφεραν μονάχα ως διαλεχτοί συνομιλητές αλλά και συνέβαλαν, άλλος περισσότερο άλλος λιγότερο, στην οικονομική ενίσχυση του προκειμένου να διατηρήσει ένα ελάχιστο επίπεδο υλικής διαβίωσης, το οποίο αν και τον προβλημάτιζε εμφανώς όπως φαίνεται στην αλληλογραφία του, οικτίροντας την ένδεια στην οποία βρισκόταν, εντούτοις δεν λύγισε ποτέ το πνεύμα του και η διάθεση για σπουδή, έρευνα και συγγραφή, έως το τέλος της ζωής του.

Αυτό είναι το μάθημα που μπορεί να δώσει ο βίος του Βάλτερ Μπένγιαμιν σήμερα σε έναν νέο ερευνητή που ξεκινάει τα πρώτα του βήματα στον χώρο της σπουδής και της έρευνας: ακόμα και την ώρα που βρίσκεται κρατούμενος σε χώρο προσωρινής συγκέντρωσης κρατουμένων στη Γαλλία το 1939-40, δεν χάνει τον καιρό του και παραδίδει αυτοσχέδια μαθήματα στους συγκρατούμενους του, ή όταν ακόμα βρίσκεται στη Μασσαλία τον Σεπτέμβριο του 1940 αγωνιώντας για το αν θα κατορθώσει να δραπετεύσει από την Ευρώπη και τον θανατικό κλοιό των ναζί βρίσκει το κέφι του να κάνει μια οξυδερκή παρατήρηση στο τραπέζι του γεύματος στον συνομιλητή του γύρω από το επίθετο του πανδοχέα το οποίο του θυμίζει μια μορφή από την «Αισθηματική Αγωγή» του Φλωμπέρ, και έτσι αρχίζει μια κουβέντα γύρω από τον Γάλλο συγγραφέα. Αυτός ο αγώνας για δημιουργία δεν υπήρξε δυσχερής μόνο κατά την τελευταία περίοδο της ζωής του αλλά σε κάθε στάδιο της, από τις προσπάθειες του να συντονιστεί με το ακαδημαϊκό κατεστημένο, που πάντα κατέληγαν σε αποτυχία (η διδακτορική του διατριβή για το γερμανικό δράμα είχε απορριφθεί) έως την περίοδο που βρέθηκε στην εξορία, ύστερα από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και την απώλεια όχι μόνο της πατρίδας αλλά και των μέσων που είχε για την εργασία του, όπως η πολύτιμη βιβλιοθήκη του και οι διάφορες συλλογές του. Όπως λέει ο ίδιος σε μια επιστολή προς τον Σόλεμ αρχές του 1940 «Κάθε γραμμή που κατορθώνουμε σήμερα να δημοσιεύουμε- δίχως να λάβουμε υπόψη πόσο αβέβαιο είναι το μέλλον στο οποίο την εμπιστευόμαστε- αποτελεί μια νίκη που έχει αποσπαστεί από τις δυνάμεις του σκότους». Κάθε βίος που έχει να προσφέρει κάτι γίνεται διδακτικός προς εμάς. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ένας στοχαστής και συγγραφέας που αποκάλυψε τα μυστικά περάσματα της νεωτερικής εποχής, είχε στους τοίχους των δωματίων που κατά καιρούς έμενε μορφές ασκητών αγίων. Να τους είχε ως παράδειγμα αυταπάρνησης, εμμονής σ’ έναν σκοπό, υπερβατικά πρότυπα που τον καλούσαν σε κάποιου είδους μίμησης; Η εκτός των πλαισίων του κόσμου τούτου αύρα της ύπαρξης του είχε γίνει αντιληπτή, σε έκτακτες καταστάσεις, από τους γύρω του, όπως αναφέρει ένας συγκρατούμενος του «υπήρχε κάτι το αξιοπρεπές τόσο στη σιωπή όσο και στη συμπεριφορά του. Δεν ταίριαζε, απλά, σ’ αυτό το περιβάλλον….. υπήρχε μια σχεδόν βιβλική αξιοπρέπεια για το πνευματικό στην εποχή των θεομηνιών και των κινδύνων». Τούτη η βιογραφία, δίχως να υποκύπτει στα στενά πλαίσια μιας αγιογραφίας, αναδεικνύει εκείνες τις ανθρώπινες πλευρές της υπόστασης του Βάλτερ Μπένγιαμιν που τον κάνουν ξεχωριστό όχι μονάχα ως στοχαστή, και άξιο αναγνώσεως ακόμα και σήμερα, αλλά και ως ένα πρότυπο κάποιου που σκέφθηκε και έγραψε εκτός των παραδοσιακών κυκλωμάτων επιχειρώντας να απαντήσει στα ερωτήματα που  γεννούσε η ζωή στη νεωτερική εποχή. 

Γιώργος Β. Δερτιλής: Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες

Όσοι είχαν την τύχη να ζήσουν και να παρακολουθήσουν τις διαλέξεις του καθηγητή Γ.Β. Δερτιλή,

έχουν να θυμούνται κάποια ουσιώδη χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του τα οποία, έπειτα από τόσα χρόνια, δεν είναι δυνατό να λησμονηθούν: αρχοντιά, ήθος, επιστημονική επάρκεια και ακεραιότητα, έλλειψη φανατισμού, ηπιότητα, πάθος για την παιδεία και, ειδικότερα, για την ιστορία. Επίσης, κι αυτό δεν ξέρω αν έχει επισημανθεί, τα βιβλία του εκτός από χαρά που αισθάνεται κανείς όταν τα διαβάζει γιατί βλέπει το πάθος του ερευνητή για την ιστορική αλήθεια, είναι γραμμένα σε πολύ καλά ελληνικά με λογοτεχνικές αξιώσεις μάλιστα. Ακόμα κι αυτό το συστηματικό και πολύ εξειδικευμένο σε περιεχόμενο "Το Ζήτημα των Τραπεζών" (έκδοση Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας, 1980) διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, κι αυτή είναι η μεγάλη επιτυχία του Δερτιλή ως συγγραφέα που λίγοι μπόρεσαν να μιμηθούν.


Με το έργο "Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση" (εκδόσεις Εξάντας) επιχειρεί να δείξει τον ρόλο του στρατού στην πολιτική και πως οι επεμβάσεις του καθόρισαν τις εξελίξεις, η αποκορύφωση των οποίων ήταν το κίνημα στο Γουδί το 1909 που οδήγησε στον  πολιτικό εκσυγχρονισμό.

Φυσικά το magnum opus του Δερτιλή είναι η "Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920" , δίτομο ογκώδες έργο, βιβλία που πρέπει να διαβάζονται ειδικά σε περιόδους προεκλογικές. Αν δεν γνωρίζει κανείς ιστορία πώς του επιτρέπεται να ψηφίζει;
Το αυτοβιογραφικό με στοιχεία ιστορίας "Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες" εκδόθηκε το 2013 από τις εκδόσεις Πόλις.  Όπως αναφέρει ο συγγραφέας στον Πρόλογο: "Τα κείμενα είναι συνειρμικά. Το καθένα έφερνε στη μνήμη μου, την ώρα της γραφής, κύματα αναμνήσεων, βιωμάτων και συναισθημάτων, συνδέοντας έτσι το σήμερα με το παρελθόν-όχι μόνο το δικό μου παρελθόν, όχι μόνο της οικογένειάς μου αλλά και του τόπου μας". Έτσι λοιπόν αναδύονται οι μνήμες του συγγραφέα από την παιδική και εφηβική του ζωή οι οποίες συμπλέκονται με τα μεγάλα γεγονότα που κατέγραφε η ιστορία: κατοχή, απελευθέρωση, εμφύλιος, αργότερα δικτατορία, μεταπολίτευση. Προσωπικά γεγονότα, ψηφίδες ατομικού βίου στο μεγάλο πίνακα της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας, οικογένεια αστών αλλά και μέλη που οδηγούνται στην αγροτική ή εργατική τάξη και συμπεριφέρονται ανάλογα.

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το βιβλίο για κάποιον που έχει ζήσει και γνωρίσει τον καθηγητή Γ.Β. Δερτιλή. Όμως είναι εξαιρετικά επίκαιρες οι παρατηρήσεις του για την κρίση, καθώς αποτελούν γνώμονα για την όποια επιλογή στις επικείμενες εκλογές. Φωνή βοώντος εν τη ερήμω; Άλλη μια φωνή προφητική, σαν κι αυτή του Παναγιώτη Κονδύλη όταν περιέγραφε τις μυθολογίες της ελληνικής πολιτικής https://kondylis.wordpress.com/2010/08/02/illusions/.
Ο Δερτιλής είναι το ίδιο οξύς: "Σε μια Ελλάδα ανιστόρητη και αμνησιακή, η Ιστορία δεν μπορεί να διδάξει τίποτα-ούτε καν το πως μπορεί ν' αποφύγει τα σφάλματα του παρελθόντος για ν' αλλάξει το μέλλον της". (σελ. 405) Δεν αφήνει κανένα περιθώριο εφησυχασμού ο καθηγητής Δερτιλής, ομιλεί εκ πείρας ιστορικής: "Σήμερα, Μάρτιος του 2013, συμπληρώνω ότι οι νέοι πολιτικοί, όσοι και όσες προσχώρησαν ή θα προσχωρήσουν στα παλιά και φθαρμένα κόμματα, όσοι και όσες θα σχηματίσουν τα κόμματα του μέλλοντος δεν αρκεί να αντιστέκονται σε όλα. Έχουν την υποχρέωση να αναστοχάζονται τα αίτια της κρίσης και να φαντάζονται νέες θεσμίσεις της κοινωνίας χωρίς να ισχυρίζονται ότι μπορούν να τις εφαρμόσους μόλις πάρουν την εξουσία. Αλλιώς είναι ολόιδιοι με τους ηγέτες της συμφοράς: μωροφιλόδοξοι δημαγωγοί που ψεύδονται για να ικανοποιήσουν τον ναρκισσισμό τους, διακινδυνεύοντας την καταστροφή της χώρας". (σελ. 403) Λίγες είναι οι ελπίδες που υπάρχουν για να εισακουστεί αυτή η μετριοπαθής αλλά σοφή φωνή.

Saul Friedlander: Franz Kafka, The poet of shame and guilt

Οι εκδόσεις του Πανεπιστημίου Yale καθιέρωσαν μια νέα σειρά βιβλίων-μονογραφιών (Jewish Lives) με θέμα διάφορους σημαντικούς εβραίους στοχαστές, συγγραφείς, καλλιτέχνες και πολιτικούς. Tη μονογραφία για τον Φραντς Κάφκα υπογράφει ο Saul Friedlander, ο ειδικός ιστορικός του Ολοκαυτώματος. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βασικό του έργο από τις εκδόσεις "Πόλις".

Ο Friedlander ανέλαβε λοιπόν να συγγράψει μια μονογραφία για τον Κάφκα, αναγνωρίζοντας πως δεν είναι ειδικός στον τσεχο-εβραίο συγγραφέα, ούτε ειδικός στη γερμανική λογοτεχνία. Μια ακόμα μελέτη για τον Κάφκα. 90 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο αμφίσημος συγγραφέας εξακολουθεί να προκαλεί τα ερμηνευτικά εργαλεία των διαφόρων αναλυτών.  Θα περίμενε κανείς να έχει εξαντληθεί η ανάλυση κάθε πτυχής του έργου, αλλά και της ζωής, του Κάφκα. Αλλά η πραγματικότητα διαψεύδει, καθώς ακόμα και στον τομέα της βιογραφίας φέτος ολοκληρώθηκε η συγγραφή της τριλογίας  του Reiner Stach. Δυστυχώς, ακόμα, ούτε το τρίτομο έργο του Stach ούτε η μελέτη του Friedlander

έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Ο Friedlander εξετάζει διάφορες όψεις της ζωής του Κάφκα και το πως αυτές επηρεάζουν το έργο του. Το πρώτο κεφάλαιο με τίτλο "Ο Υιός" αναφέρεται όπως είναι φυσικό στις σχέσεις του με τον πατέρα Χέρμαν Κάφκα και την αντανάκλαση αυτών των σχέσεων σε κάποια από τα διηγήματά του όπου η σχέση του κεντρικού πρωταγωνιστή με την οικογένεια του
αποκτά τραγικές διαστάσεις, όπως ο Γκρέγκορ Σάμσα με τους γονείς του στη "Μεταμόρφωση".Ο Friedlander καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο Κάφκα υποδαύλιζε ο ίδιος πλασματικά παράπονα από τον πατέρα και τον περίγυρό του, όχι μόνο γιατί έτρεφε τον περιβόητο μαζοχισμό του αλλά και γιατί θεμελίωνε τη διαφορετικότητά του από το κοινωνικό περιβάλλον του. Το επόμενο κεφάλαιο έχει τίτλο "Η σκοτεινή περιπλοκότητα του Ιουδαϊσμού", και αναφέρεται στις σχέσεις του Κάφκα με τη θρησκεία των προγόνων του. Το αν, και κατά πόσο, αισθανόταν Εβραίος, αυτό ήταν το ερώτημα που προσπαθούσε να απαντήσει σε όλη του τη ζωή. Ο Friedlander τονίζει πως ο Κάφκα αισθανόταν Εβραίος μέχρι το μεδούλι των οστών του: "επομένως, η εμβάθυνση του Κάφκα σ΄ένα περιβάλλον όπου δέσποζαν οι Εβραίοι (εκτός πάλι από τον εργασιακό του χώρο, από τον οποίο διακαώς επιθυμούσε να διαφύγει) και η απουσία κάθε ένδειξης πως επιθυμούσε να αφήσει αυτό το περιβάλλον, εμφατικά υπογραμμίζει την κοινωνική συνάφεια μιας προσωπικής ταυτότητας την οποία απεγνωσμένα προσπαθούσε να καθορίσει και να ασπαστεί" (σ. 49). Στο ίδιο κεφάλαιο ο Friedlander επιχειρεί να δείξει, παραθέτοντας κάποια συγκεκριμένα αποσπάσματα από τα διηγήματά του, την ιδιοτροπική χρήση του Ιουδαϊσμού εκ μέρους του Κάφκα. Στο τρίτο και πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο με τίτλο "Έρωτας, σεξ και Φαντασιώσεις" αναφέρεται στην προβληματική ερωτική ζωή του συγγραφέα, θεωρώντας, πέρα από τα όσα γνωρίζουμε, πως υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ομοερωτισμού σε πολλά κείμενά του. Αυτό το κεφάλαιο, η ερωτική ζωή του Κάφκα, αξίζει να γίνει αντικείμενο μυθιστορήματος ή ακόμα και ταινίας. Ως μοντέρνα προσωπικότητα, "οι ερωτικές προτιμήσεις του, οι σεξουαλικές φαντασιώσεις του ήταν εξαιρετικά πολύμορφες και, επομένως, σε πολλές περιπτώσεις ιδιότροπες.......τα σεξουαλικά ζητήματα αποτέλεσαν την πλέον έμμονη απασχόληση της ζωής του Κάφκα". (σ. 67) Το τέταρτο κεφάλαιο με τίτλο "Νυχτερινό Ταξίδι" αναφέρεται κυρίως στο διήγημα "Ένας επαρχιακός γιατρός", ένα αινιγματικό διήγημα όπως γράφει ο Friedlander, το οποίο εμμέσως επικαλείται ορισμένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που απασχολούσαν τον Κάφκα και στα οποία διαρκώς επανερχόταν, δηλαδή "την ντροπιαστική απουσία συναισθημάτων και ηθικής ευθύνης, την περίπλοκη και συσκοτίζουσα σεξουαλικότητα, την φευγαλέα αίσθηση της αλήθειας και, κυρίως το Κακό στον κόσμο και εκ του κόσμου. (σ.98) Το πέμπτο κεφάλαιο με τίτλο "Ο συγγραφέας και οι Κόσμοι του" περιγράφει διάφορες εκφάνσεις της ζωής του Κάφκα που καθόρισαν το γράψιμο του (ή την απουσία γραψίματος), όπως ήταν οι αποτυχημένες απόπειρες να παντρευτεί, ο θόρυβος που δεν τον άφηνε ήσυχο να γράψει λίγες αράδες, οι ατελείωτες ώρες στο γραφείο, οι κύκλοι των διανοουμένων στους οποίους μετείχε, καθώς και τους συγγραφείς που τον επηρέασαν. Ενδιαφέρον εδώ έχουν οι απόψεις του Friedlander για την σχέση του Κάφκα με τον Κίρκεγκωρ μέσα από δύο μεγάλες επιστολές που έστειλε ο τσεχο-εβραίος συγγραφέας στον επιστήθιο του Μαξ Μπροντ σχολιάζοντας όψεις της φιλοσοφίας του Δανού φιλοσόφου. Ο Friedlander παρατηρεί πως αυτό που επηρέασε τον Κάφκα ήταν η εκ μέρους του Δανού "απόρριψη των φιλοσοφικών συστημάτων" και η θεμελίωση του στοχασμού του επί της υποκειμενικής εμπειρίας. Ένα ερμηνευτικό κλειδί, οπωσδήποτε, για το έργο του Φραντς Κάφκα. Το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο έχει τίτλο "Μια απόλυτη αναζήτηση νοήματος;", και εδώ προβαίνει σε κάποιες παρατηρήσεις αναφορικά με τη σχέση (ή τη μη σχέση) των αφορισμών του Κάφκα και της μυθοπλασίας του: Μοίρα, Νόμος, Ανάγκη, θέματα παρμένα από την ελληνική μυθολογία που υποστασιοποιούνται στο έργο του Κάφκα προκαλώντας πολλές ερμηνείες και απογνώσεις συνάμα. Το βιβλίο του Saul Friedlander

δεν προσθέτει κάτι εντελώς νέο σ' αυτά που ήδη ξέρουμε για τη ζωή και το έργο του Κάφκα, ωστόσο μόλις το ολοκληρώνουμε είναι σαν να τον διαβάζουμε για πρώτη φορά, όχι επειδή είχαμε λησμονησεί κάποιες σημαντικές πλευρές του έργου του, αλλά καθώς τις βλέπουμε μπροστά μας φαντάζουν νέες και απροσδόκητα νέες μάλιστα, φωτιζόμενες κάπως διαφορετικά από τις προηγούμενες φορές και αυτό το ξάφνιασμα θα κρατήσει μέχρι να διαβάσουμε κάποια νέα μελέτη γύρω από τον Κάφκα, ή έστω μια εγγραφή στο Ημερολόγιο του που δεν είχαμε προσέξει, ίσως και το σύνολο του έργου του ακόμη. Ο Κάφκα είναι ο αιώνια υπεκφεύγων.