Τα βιβλία που διάβασα το 2016

 Η βιβλιοφαγία πήγε καλά και το 2016. Αυτό που έχω μάθει να κάνω από μικρό παιδί, να διαβάζω με πάθος και προσήλωση σαν να εξαρτιόταν η αιώνια σωτηρία μου απ' αυτό συνεχίστηκε με το ίδιο πάθος και παρόμοια ένταση. Κάποιοι τίτλοι βέβαια ξεχωρίζουν από τους υπόλοιπους, αλλά ακόμα και ένα μέτριο βιβλίο έχει πράγματα να σου πει, έχει δυνατότητες να σύρει το μολύβι πάνω στις γραμμές του και να υπογραμμίσει κάποια δυνατά σημεία. Αν ξεχώριζα όμως τις πιο σημαντικές αναγνωστικές απολαύσεις, με τον κίνδυνο να αδικήσω κάποια, θα έλεγα πως από ελληνική λογοτεχνία το τετράτομο έπος του Πετσάλη Διομήδη θα ήταν με διαφορά στην κορυφή. Από ξένη λογοτεχνία η λογική θα έλεγε να επιλέξω το πολυσυζητημένο Confiteor του Καμπρέ, αλλά η χριστιανική μου παιδεία με κάνει να προτιμώ, ίσως χωρίς δεύτερη κουβέντα και διατηρώντας το απόλυτο της γνώμης μου τα βιβλία των σπουδαίων αμερικανίδων Μέριλυν Ρόμπινσον και Φλάνερυ Ο' Κόννορ, δύο συγγραφέων που ευελπιστώ να τις ξαναδιαβάσω και το 2017. Μια ιδιαίτερη όμως θέση στην καρδιά μου κατέχει και το Little Women της Άλκοτ για την θετική διάθεση που μου δημιούργησε. Θεωρητικά βιβλία φέτος δεν διάβασα αρκετά, αλλά σίγουρα ξεχωρίζει  η Δημοκρατία στην Αμερική του Τοκβίλ. Για το 2017 η λίστα περιλαμβάνει ήδη αρκετά. Βιογραφίες (ξανά) του Κάφκα, του Μαρξ και του Νίτσε, τη συνέχεια από τη Μέριλυν Ρόμπινσον και τη Φλάνερυ Ο' Κόννορ, Ντίκενς οπωσδήποτε (ελπίζω για δεύτερη φορά να ξαναδιαβάσω David Copperfield και Great Expectations), τη Λισπέκτορ, τον Ρουμάνο Μιχαήλ Σεμπάστιαν, τον Χανς Φάλλαντα. Η βάση όμως θα είναι οι κλασικοί, η ζωή είναι μικρή για συγγραφείς που τώρα αναδεικνύονται, ας τους ανακαλύψουν οι επόμενες γενιές. Και μακριά από νεώτερους συγγραφείς που γράφουν στα ελληνικά, για μένα η ελληνική λογοτεχνία έχει σταματήσει εκεί γύρω στη γενιά του 30. Η απογοήτευση που ένιωσα διαβάζοντας Μπακόλα ή Σουρούνη δεν θέλω να επαναληφθεί. Μονάχα ως ελάχιστο σημείο επαφής με την ελληνική γλώσσα θα διαβάσω κάποιους συγγραφείς που γράφουν ελληνικά, η επιλογή όμως θα είναι αυστηρή.

1. Αγκάθα Κρίστι: Στην κόψη του φεγγαριού (The Clocks)

2. Aγκάθα Κρίστι: Ο μπαλαντέρ του θανάτου (Cards on the table)

3. Κόλιν Ντούριεζ: Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, Η γέννηση ενός θρύλου

4. Ιούλιος Βέρν: Το χρυσό ηφαίστειο

5. Ζωρζ Μπερνανός: Το ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημερίου

6. Sinclair Lewis: It can't happen here

7. Louisa May Alcott: Little Women

 8. Scott Fitzgerald: The Beautiful and  Damned

9. Alexis de Tocqueville: Democracy in America

10. E.M. Forster: Howards End

11. Θανάσης Πετσάλης Διομήδης: Οι Μαυρόλυκοι (Α+Β Τόμοι)

 12. Θανάσης Πετσάλης Διομήδης: Ελληνικός Όρθρος (Α+Β Τόμοι)

13. Mark Twain: The adventures of Tom Sawyer

14. Mark Twain: The adventures of Huckleberry Finn

15. Φλάννερυ Ο' Κόννορ: Και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν

16. Anthony Trollope: Doctor Thorne

17. Ρόδης Ρούφος: Χρονικό μιας σταυροφορίας

18. Ζάουμε Καμπρέ: Confiteor

19. Thomas Mann: Buddenbrooks

20. Joseph Conrad: Nostromo

21. Marillynne Robinson: Lila

22. Marillyne Robinson: Στο Σπίτι (Home)

23. Flannery O' Connor: Wise Blood

24. William Gass: Omensetter's Luck

25. Alberto Manguel: Curiosity

26. Joseph Conrad: Νίκη

27. Βίλχελμ Νέστλε: Από το Μύθο στο Λόγο

28. Larry Siedentop: Inventing the Individual

29. Στράτης Μυριβήλης: Η Παναγιά η Γοργόνα

30. Στράτης Μυριβήλης: Το πράσινο βιβλίο

31. Γεώργιος Βιζυηνός: Το αμάρτημα της μητρός μου και άλλα διηγήματα

32. Μπέτι Σμιθ: Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν

33.Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ: Εχθροί, μια ερωτική ιστορία

34.P.D.James: An unsuitable job for a woman

35. Henry James: The Aspern Papers

36.Τζων Ντίκσον Κάρ: Ο ασώματος άνθρωπος

37. Elena Ferrante: My Brilliant Friend

38.Harper Lee: To kill a Mockingbird

39.Otfried Hofius: Η αλήθεια του Ευαγγελίου

40.Τζαίημς Τσαίηζ: Ανατομία ενός φόνου

41.Ηλία Βενέζη: Ώρα Πολέμου

42.Ιγκόρ Αντρέεφ: Δοκίμια Ρωσικής Ιστορίας

43.Μ. Καραγάτσης: Το χαμένο νησί

44.Ονορέ Ντε Μπαλζάκ:   Σαραζίν

45. Μ. Περάνθη: Ο Αμαρτωλός

 46. Στήβεν Κινγκ: Ο,τι βρεις δικό σου

47. Παύλος Μάτεσις: Πάντα καλά

48. Κώστας Κυριαζής: Ηράκλειος

49. Κατίνα Παπά: Σ' ένα Γυμνάσιο Θηλέων

50. Μαρία Ιορδανίδου: Η Αυλή μας

51. Λιλίκα Νάκου: Παραστρατημένοι

52. Sinclair Lewis: Babbitt

53. Κωνσταντίνος Χρηστομάνος: Το βιβλίο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ

54. Στήβεν Κινγκ: Δόκτωρ Ύπνος

55. Σωλ Μπέλλου: Ραβελστάϊν

56. Νίκος Μπακόλας: Η Μεγάλη Πλατεία

57. Αλέξανδρος Κοζέβ: Λατινική Αυτοκρατορία

58. Ηλίας Βενέζης: Έξοδος

59. Ιερομονάχου Γρηγορίου: Η Θεία Ευχαριστία και η Θεία Κοινωνία

60. Ουμπέρτο Έκο: Η Μυστηριώδης Φλόγα της Βασίλισσας Λουάνα

61. Φλάννερυ Ο' Κόννορ: Ημερολόγιο Προσευχής

62. Edith Wharton: Ethan Frome

 63. Άρθουρ Κλαρκ: Οι Επικυριάρχοι

64. Πηνελόπη Δέλτα: Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου

65. Ζαχαρία Παπαντωνίου: Τα Ψηλά Βουνά

66. Κωνσταντίνος Χρηστομάνος: Η Κερένια Κούκλα

67. Ζωρζ Σιμενόν: Έγκλημα στο πλοίο

68. Neil MacGregor: Germany Memories of a Nation

69. Ντόναλντ Χάμιλτον: Ο Θάνατος ενός Πολίτη

70. Ουμπέρτο Έκο: Το Εκκρεμές του Φουκώ

71. Βλαντιμίρ Βολκώφ: Ο επισκέπτης του Πάπα

72. Ζωρζ Σιμενόν: Ένας Νεκρός με Παρελθόν

73. Λιλίκα Νάκου: Η Κυρία Ντορεμί

74. Νόρμπερτ Ελίας: Ναζισμός και γερμανικός χαρακτήρας

75. Τζωρτζ Στάινερ: Τολστόϊ ή Ντοστογέφσκι

76. Φίλιπ Ντικ: Το Ηλεκτρικό Πρόβατο

77. Γιώργος Μαυρογορδάτος: 1915 Ο Εθνικός Διχασμός

78. James Ellroy: Τα σκοτάδια μου

 79. Αντώνης Σουρούνης: Ο χορός των ρόδων

80. Α.S. Byatt: Possession

81. E. Γκος: Πατέρας και Γιος

82. Ζεράρ Ντε Βιλλιέ: Οι Παρίες της Κεϋλάνης

83. Ζεράρ Ντε Βιλλιέ: Σαφάρι στη Λα Παζ

84. Ιούλια Ιατρίδη: Τα πέτρινα λιοντάρια

85. Ντον Ντελίλο: Cosmopolis

86.Mary Elizabeth Braddon: Lady's Audley Secret

87. Άγγελος Τερζάκης: Απρίλης

88.Παντελής Πρεβελάκης: Ο Άγγελος στο Πηγάδι

89. Τάσος Αθανασιάδης: Αλβέρτος Σβάϊτσερ

90. Κώστας Ουράνης: Ισπανία

91. M. Καραγάτσης: Νυχτερινή Ιστορία

92. S. Anderson: Winesburg, Ohio

93. H.G. Wells: Τhe War of the Worlds

94. Ντανιέλ Τσαβαρία: Είδα να φτάνει ένας γέρος

95. Γ. Φεστ: Όχι εγώ. Ο Ναζισμός μέσα από τα μάτια ενός μικρού παιδιού

96. Κωνσταντίνος Χατζόπουλος: Φθινόπωρο

97. Arthur Conan Doyle: The Hound of the Baskervilles

98. Charles Dickens: Martin Chuzzlewit

Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ: Εχθροί, μια ερωτική ιστορία

Μετά τη συλλογή διηγημάτων "Ο Θάνατος του Μαθουσάλα" και το εκπληκτικό "Οικογένεια Μόσκατ", είναι το τρίτο βιβλίο του συγγραφέα στη γλώσσα γίντις που διαβάζω και, αναγκαστικά αλλά όχι καταπιεστικά, θα συνεχίσω να διαβάζω, διότι αυτός ο κόσμος που αποτελείται αποκλειστικά από εβραίους που μιλούν τη γλώσσα γίντις είναι συναρπαστικός και μαγικός. Δεν είναι όμως μόνο αυτό το κριτήριο, είναι και ο Σίνγκερ ένας συγγραφέας που γνωρίζει την τέχνη της αφήγησης και της εξιστόρησης μιας υποδειγματικής ιστορίας με σαφή τα όρια της αρχής, της μέσης και του τέλους.

Όπως αναφέρει ο Σίνγκερ στο προλογικό του σημείωμα "τα πρόσωπα του βιβλίου δεν είναι μόνο θύματα του ναζισμού, αλλά και θύματα της ίδιας της προσωπικότητάς και της μοίρας τους". Πρόκειται για μια ιστορία που διαδραματίζεται στη Νέα Υόρκη ανάμεσα σ' έναν άντρα, τον Χέρμαν Μπρόντερ, και τις τρεις γυναίκες του, οι οποίες συνδέονται μαζί του, η κάθε μια με τα δικά της χαρακτηριστικά και προσωπικότητα, σε μια αναζήτηση του έρωτα ο οποίος για τον Χέρμαν ορίζεται από το ιδιαίτερο στοιχείο που έχει κάθε μια απ' αυτές τις γυναίκες αλλά που, συνάμα, απουσιάζει από τις υπόλοιπες. Ο Χέρμαν έφτασε στη Νέα Υόρκη γλυτώνοντας από τους Ναζί- η προσωπική του θέαση του κόσμου στιγματίστηκε απ' αυτό το γεγονός κι έτσι "φράσεις όπως "ένας καλύτερος κόσμος" και "ένα φωτεινότερο αύριο" του φαίνονταν ως καθαρή βλαστήμια προς τις στάχτες όσων μαρτύρησαν". Μια τέτοια στάση παράγει κυνική φιλοσοφία, ή στην καλύτερη των περιπτώσεων, μια ελαφρότητα στην αντιμετώπιση των σοβαρών θεμάτων της ζωής όπως είναι ο έρωτας- αλλά για τον Χέρμαν Μπρόντερ τα πράγματα είχαν ξεκαθαρίσει με το να δηλώνει "οπαδός του Σοπενχάουερ" και αποφασισμένος "να μην παντρευτεί ποτέ για να μην φέρει στον κόσμο νέες γενιές παιδιών".

Ο Σίνγκερ διαπλέκει την τραγωδία που γνώρισαν οι Εβραίοι στον 20ο αιώνα, με την προσωπική ιστορία των πρωταγωνιστών της ιστορίας του, τα εβραϊκά ήθη της ιουδαϊκής θρησκείας με την αναζήτηση της ατομικής πραγμάτωσης των ηρώων του. Η κοσμοϊστορική καταστροφή του Ολοκαυτώματος συμπλέκεται με τις ψηφίδες που αποτελούν τις προσωπικές ιστορίες του Χέρμαν και των τριών γυναικών του οι οποίες έχουν εξίσου συμπαντική σημασία αν και εξελίσσονται στον ανθρώπινο μικρόκοσμο των ερωτικών σχέσεων- ο Σίνγκερ εξυψώνει το προσωπικό σε καθολικό μέγεθος: "Ο Χέρμαν είχε δύο συζύγους κι ετοιμαζόταν να αποκτήσει και τρίτη. Και μολονότι φοβόταν τις συνέπειες των πράξεων του και το σκάνδαλο που θα ξεσπούσε, κάπου μέσα του απολάμβανε το ρίγος που του δημιουργούσε η αδιάκοπη προοπτική μιας απειλητικής καταστροφής". 

Τα βιβλία του Σίνγκερ είναι πολύ ιδιαίτερα καθώς αναφέρονται σ' έναν θα έλεγα τελείως εξωτικό κόσμο, των Εβραίων που ομιλούν τη γλώσσα γίντις, μια εβραϊκή διάλεκτο. Είναι εμποτισμένα από την κουλτούρα αυτού του λαού, από την πανταχού παρουσία του Θεού, των ιερών κειμένων από την Πεντάτευχο ως το Ταλμούδ και όλη τη γραπτή και προφορική παράδοση. 

Η μεταφυσική υπόσταση του Εβραϊκού λαού συνέχει τις διηγήσεις του Σίνγκερ, είναι αδύνατο να τον κατανοήσουμε δίχως αυτό το στοιχείο- σε κάποιους μπορεί αυτό να μην αρέσει, αλλά η κοινή μας πνευματική καταγωγή με τον Εβραϊκό λαό (ο Αβραάμ και όχι ο Οδυσσέας είναι ο πνευματικός μας πατέρας), θα έπρεπε να μας κάνει να θεωρούμε το Σίνγκερ έναν συγγραφέα που μπορεί να δώσει κάποιες απαντήσεις, ως ένα σημείο βέβαια, γιατί η απόγνωση του Χέρμαν "είμαι  βυθισμένος στη βρωμιά και είμαι βρομερός κι  ο ίδιος . Δεν υπάρχει διαφυγή" είναι η απόγνωση που γεννιέται από την πίστη σ' έναν Θεό που δεν έχει ακόμα σταυρωθεί κι αναστηθεί.

 

Αλέξανδρος Κοζέβ: Λατινική Αυτοκρατορία

Εκδόσεις Εξάρχεια, μετάφραση Ιφ. Καμτσίδου

 "Η εποχή ανήκει στις αυτοκρατορίες, δηλαδή σε υπερεθνικές πολιτικές ενώσεις , αποτελούμενες όμως από έθνη συγγενή μεταξύ τους".- Αλ. Κοζέβ

Από τις εκδόσεις "Εξάρχεια" κυκλοφόρησε πρόσφατα ένα από τα σημαντικότερα κείμενα γεωπολιτικής των τελευταίων ετών, ένα κείμενο ξεχασμένο καθώς γράφτηκε το 1945, αλλά ήρθε ξανά στην επικαιρότητα λόγω ενός κειμένου που έγραψε ο Ιταλός φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν σχετικά με την αναγκαιότητα ενός αντίβαρου στην γερμανική ηγεμονία στην Ευρώπη, αντλώντας επιχειρήματα από το κείμενο του Κοζέβ για τη "Λατινική Αυτοκρατορία".

Ο Κοζέβ γράφει το 1945 ένα σχέδιο δόγματος για τη γαλλική πολιτική έχοντας στο νου δύο πράγματα. Πώς μπορεί να επιβιώσει ένα έθνος, και σε ποιό συνασπισμό εξουσίας ("Αυτοκρατορία") πρέπει να εισέλθει. Για τον Κοζέβ το έθνος αν επιθυμεί να συνεχίσει να υπάρχει οφείλει να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης ολότητας την οποία αποκαλεί "αυτοκρατορία". Υπάρχουν ήδη, γράφει ο Κοζέβ το 1945, δύο ήδη σχηματισμές αυτοκρατορίες: αυτή των Αγγλοσαξώνων, στην οποία αναγκαστικά συμπεριλαμβάνει τη Γερμανία λόγω του Προτεσταντικού χαρακτήρα της ο οποίος είναι κυρίαρχος, και αυτή των Σλαβοορθοδόξων, με κυρίαρχη δύναμη φυσικά τη Ρωσία (ως Σοβιετική Ένωση τότε). Για τη Γαλλία επιφυλάσσει την ηγεμονική θέση εντός της Λατινικής Αυτοκρατορίας την οποία θα συναπαρτίσουν η Ιταλία και η Ισπανία.

Αλέξανδρος Κοζέβ

Ο Κοζέβ θεωρεί πως μια Γαλλία εκτός της "Λατινικής Αυτοκρατορίας" δεν μπορεί να επιβιώσει, όπως δεν μπορεί να επιβιώσει εντασσόμενη σε μια από τις υπόλοιπες δύο αυτοκρατορίες λόγω της ιδιαίτερης συνθήκης που γεννά η ιδιάζουσα λατινική της καταγωγή καθώς και η Ρωμαιοκαθολική της παράδοσης. 

Η Γαλλία οφείλει να λειτουργήσει ως εξισορροπητική δύναμη, ως μια σύνθεση ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες αυτοκρατορίες. Η λατινική ιδέα είναι εντελώς διαφορετική τόσο από τον τεχνοκρατικό προτεσταντισμό με την εμμονή στην παραγωγική βελτιστοποίηση όσο και στον κολλεκτιβιστικό χαρακτήρα της σλαβικής ορθοδοξίας. Η λατινική θέαση του κόσμου βασίζεται στην υπερτίμηση της "σχόλης", "αυτή τη γλυκιά απραξία η οποία δεν εκφυλίζεται σε σκέτη τεμπελιά παρά μόνον εάν δεν επακολουθήσει μια παραγωγική και γόνιμη εργασία". Αλλά πέρα απ' αυτές τις ανθρωπολογικές διαπιστώσεις, η θέση του Κοζέβ είναι βαθιά πολιτική: κανένα έθνος δεν μπορεί πλέον να σταθεί αυτόνομα παρά μόνο στο πλαίσιο μιας αυτοκρατορίας. Ίσως η λέξη ξενίζει σήμερα, ας την αντικαταστήσουμε με την λέξη "Ευρωπαϊκή Ένωση". Ο Κοζέβ θα ασχοληθεί αργότερα στον πολιτικό του βίο, δρώντας κυρίως από το παρασκήνιο, για την θεμελίωση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, τον πρόδρομο της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αναγνωρίζοντας λοιπόν τον υποδέεστερο ρόλο που θα έπαιζε η Γαλλία στον μεταπολεμικό κόσμο και φοβούμενος ιδιαίτερα την προοπτική μιας επαναξοπλισμένης και αχαλίνωτης Γερμανίας, ο Κοζέβ στοχάστηκε πάνω στην ιδέα υπέρβασης του κράτους-έθνους και την δυνατότητα θέσπισης ομοειδών αυτοκρατοριών πάνω στη βάση ενός ελάχιστου κοινού πολιτισμού. Η Λατινική Αυτοκρατορία θα μπορούσε κανείς να πει σήμερα πως αποτελεί μια διέξοδο από την ατελέσφορη νομισματική ένωση που επιχειρήθηκε στην Ευρώπη με  την επικυριαρχία του μεταμφιεσμένου γερμανικού μάρκου σε ευρώ. Δεν απαντά όμως στο γενικότερο πρόβλημα της ενότητας του Δυτικού Κόσμου (μέρος του οποίου είναι η Γαλλία και η Γερμανία) απέναντι στις πολυποίκιλες προκλήσεις τόσο από την οικονομική υπεροχή της Κίνας και των λοιπών ασιατών, όσο και από την αλαζονική επίδειξη δύναμης του Ισλάμ.  Η γεωπολιτική αρχιτεκτονική που πρότεινε ο Κοζέβ το 1945 διασπά τη Δύση, και σ' αυτό το σημείο δεν δικαιώθηκε από τις κατοπινές εξελίξεις. Βέβαια η οικονομική καχεξία των λατινινογενών χωρών σήμερα ίσως γεννά στα μυαλά ορισμένων κάποιες σκέψεις, και σ' αυτό το σημείο η εξέλιξη της ιστορίας παραμένει διάπλατα ανοιχτή για νέες επεξεργασίες και ανατροπές. 

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο (με αναφορά στην γενικότερη σκέψη του Κοζέβ στα "Επιλεγόμενα" από τον Γιώργο Μερτίκα), το οποίο καλεί σε προβληματισμό και για τη θέση της Ελλάδας στον κόσμο. 

Σωλ Μπέλοου: Ραβελστάϊν

Ο νομπελίστας Σωλ Μπέλοου είχε ήδη υπερβεί το 80ο έτος της ηλικίας του όταν έγραψε το "Ραβελστάϊν", και όσο και αν δεν μπορείς να το πεις αριστούργημα, η διαύγεια πνεύματος και οι δηκτικές παρατηρήσεις για όψεις της αμερικάνικης πνευματικής ζωής καθώς και γενικότερες παρατηρήσεις για τη ζωή, την φιλοσοφία και τον θάνατο αφθονούν σ' αυτό το μάλλον άνισο βιβλίο.

Ο καθηγητής σε ένα διάσημο πανεπιστήμιο των μεσοδυτικών πολιτειών Έιμπ Ραβελστάϊν, πλέον σε μεγάλη ηλικία, σκιαγραφείται από τον φίλο του Τσικ. Όπως αναφέρουν οι μελετητές του έργου του Μπέλοου, πίσω από τη λογοτεχνική μορφή του Ραβελστάϊν βρίσκεται ο αμερικάνος στοχαστής Άλαν Μπλουμ, μια ιδιόμορφη προσωπικότητα των αμερικανικών γραμμάτων, ο οποίος έγινε γνωστός εξαιτίας της βαθιάς κριτικής του στο αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα ("The Closing of the American Mind"), ιδιαίτερα της πανεπιστημιακής παιδείας η οποία παραγνωρίζει τη σημασία των μεγάλων κειμένων για την εξέλιξη της ηθικής και πνευματικής καλλιέργειας των σπουδαστών της, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον της σε μια αποδομητική κριτική η οποία, τελικά, δεν παράγει ωφέλιμους καρπούς. Φημολογείται πως ο Μπλουμ, που ήταν ομοφυλόφιλος, πέθανε από επιπλοκές που οφείλονταν στο AIDS, κάτι ανάλογο που συμβαίνει και στον ίδιο τον Ραβελστάϊν, αλλά αυτή είναι μια εικασία απλώς.

Allan Bloom

Φίλος λοιπόν του Μπλουμ και γνώστης των απόψεων του και του τρόπου ζωής του, ο Μπέλλου γράφει ένα μυθιστόρημα που έχει ενδιαφέρον ως καταγραφή απόψεων ενός σημαντικού στοχαστή της Αμερικής, ιδιαίτερα αν συγκρίνουμε την ζωή και τη σκέψη του με τον επαρχιώτικο τρόπο ζωής και σκέψης Ελλήνων συναδέλφων του. Τι ήταν ο Ραβελστάϊν-Μπλουμ; Γράφει ο Μπέλλου: "Τα βιβλία του σε πήγαιναν από την Αρχαιότητα στον Διαφωτισμό, και μετά- μέσω του Λοκ, του Μοντεσκιέ και του Ρουσό στον Νίτσε και τον Χάιντεγγερ- στη σημερινή εποχή, για να ενσωματώσει την τεχνολογικά προηγμένη Αμερική, τον πολιτισμό και τις διασκεδάσεις της, τον τύπο της, το εκπαιδευτικό της σύστημα, τα μεγάλα κεφάλια, την πολιτική της. Σου έδινε μια εικόνα αυτής της μαζικής δημοκρατίας και των πλέον χαρακτηριστικών -αξιολύπητων-ανθρώπινων προϊόντων της". Ό,τι δηλαδή επιχείρησε να κάνει ο Παναγιώτης Κονδύλης στην "Παρακμή του αστικού πολιτισμού" καθολικά ερμηνεύοντας το φαινόμενο της μαζικής δημοκρατίας, και της νεοελληνικής καρικατούρας στο διάσημο πια επίμετρο του βιβλίου του.

Saul Bellow

Διατρέχοντας το βιβλίο του Μπέλοου, βρίσκω σημειωμένες διαφόρες αναφορές του Ραβελστάϊν σε πνευματικά, πολιτικά, και ηθικά ζητήματα (τι απόλαυση θα ήταν να είχες καθηγητή τον Άλαν Μπλουμ!), και προς τέρψη μου θέλω να τις επαναλάβω:

"Ο ερωτικός εναγκαλισμός δίνει μια προσωρινή λήθη του εαυτού σου αλλά η οδυνηρή γνώση του ακρωτηριασμού είναι μόνιμη".

"Οι τολμηροί άνδρες και γυναίκες, οι νέοι πάνω απ' όλα, ήταν αφοσιωμένοι στην αναζήτηση της αγάπης. Σε αντίθεση η μπουρζουαζία δυναστευόταν από τις φοβίες ενός βίαιου θανάτου".

"Έλεγε στους σπουδαστές πως είχαν έρθει στο πανεπιστήμιο για να μάθουν κάτι και αυτό σήμαινε πως έπρεπε να απαλλαγούν από τις απόψεις των γονιών τους".

"Ένας άνθρωπος με ιδιορρυθμίες και παραξενιές, με αρπακτική βουλιμία για φθηνά εδέσματα ή για παράνομα κουβανέζικα πούρα, ήταν ο ίδιος ένα ομηρικό παιδί-θαύμα".

Απολαυστικό το βιβλίο, θέλει το χρόνο του για να το νιώσεις, κυρίως όμως λειτουργεί ως μια εισαγωγή στο έργο και στη σκέψη του Άλαν Μπλουμ.  

Νίκος Μπακόλας: Η Μεγάλη Πλατεία

Εκδόσεις Κέδρος, 2014

Η Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα βραβεύτηκε το 1988 με το πρώτο κρατικό βραβείο μυθιστορήματος και αισίως έχει φθάσει στην 10η έκδοση. 

Η δομή και το περιεχόμενο ξαφνιάζουν, δεν πρόκειται για ένα τυπικό ελληνικό μυθιστόρημα. Ο Μπακόλας έχει επηρεαστεί από τον Φώκνερ, και αυτό φαίνεται από τον τρόπο που εξιστορεί, κυρίαρχο στοιχείο είναι η διάσπαση του χρόνου, η κατάτμηση της αφήγησης σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας με χαρακτήρες που εναλλάσσονται πάντα στην πόλη της Θεσσαλονίκης, κάπου διασταυρώνονται, αλλά ο καθένας με τα δικά του στοιχεία, αναμετρώνται στον μικρόκοσμο τους και στο ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο που ορίζεται από τις μεγάλες στιγμές του Μεσοπολέμου, της Κατοχής, του Εμφυλίου.

Πρωτοποριακό στη σύλληψη του, αλλά η χαλαρότητα της δομής του και ιδίως η απουσία μιας συνεκτικής αφήγησης, δηλαδή μια ιστορία που να έχει αρχή, μέση και τέλος θα ξενίσει αρκετούς και ίσως κουράσει καθώς ακόμα και οι διάλογοι ακολουθούν μια συνειρμική ροή μέσα σε άλλες παρατηρήσεις και σκέψεις που αναπτύσσουν οι χαρακτήρες του βιβλίου. 

Παρά τον υπνωτικό, κάποιες φορές, χαρακτήρα του λόγου που ακολουθεί ο Μπακόλας, εξακολουθώ να εκφράζω αντιρρήσεις όσον αφορά την νεωτερική γραφή που πιστεύω δεν θ' αντέξει στο χρόνο και την κριτική της αξίας του κλασικού. Ο Μπακόλας δεν είναι και θα γίνει ποτέ κλασικός.  Πως μπορώ να το αποδείξω αυτό; Βλέποντας πως δεν κράτησα ούτε μια σημείωση, πως δεν έκανα ούτε μια υπογράμμιση πάνω στο βιβλίο όταν το ολοκλήρωσα. Διότι την "Μεγάλη Πλατεία" μονάχα ως μια πειραματική γραφή μπορείς να τη δεις, όχι ως μια ιστορία που σου αφήνει δυνατότητα να την ξανα-αφηγηθείς. Αυτή η έλλειψη, η μη δυνατότητα που σου δένει τα χέρια, ή μάλλον τη γλώσσα και τη σκέψη να επαναλάβεις το κείμενο σ' έναν άλλον ακροατή, εν δυνάμει αναγνώστη του βιβλίου, δεν εξυψώνει το βιβλίο στην περιωπή του κλασικού αναγνώσματος. 

Όταν με αποθαρρύνει η δομή, νιώθω πως το περιεχόμενο μου διαφεύγει επίσης. Παρ' όλ' αυτά, αυτό που αποκομίζει κανείς είναι μια αίσθηση μάλλον, της συντριπτικής δύναμης των ιστορικών γεγονότων που σημάδεψαν την πορεία της Θεσσαλονίκης, και όλης της Ελλάδας στον 20ο αιώνα, στη ζωή των ηρώων του βιβλίου. Η αποσπασματικά ποιητική γραφή του Μπακόλα, τούτη την αίσθηση μπορεί να την μεταδώσει, και καθώς γυρνάς τις σελίδες φθάνοντας ως το τέλος έχεις βιώσει την ακαταγώνιστη ισχύ της Ιστορίας καθώς συντρίβει τους πρωταγωνιστές.

Otfried Hofius: Η αλήθεια του Ευαγγελίου. Συναγωγή Καινοδιαθηκικών Μελετών

Ευτυχώς που υπάρχουν οι εκδόσεις του "Άρτου Ζωής" (υπεύθυνος ο Σταύρος Ζουμπουλάκης) (καθώς και, φυσικά, οι εκδόσεις "Εν Πλω") για να διαβάζουμε καλά θεολογικά βιβλία.

Ο Ότφρηντ Χόφιους είναι Γερμανός θεολόγος, ειδικός στην Καινή Διαθήκη, ο οποίος όπως διαβάζουμε στο προλογικό σημείωμα του βιβλίου "στο ανθρωπιστικό σχολείο στο οποίο φοίτησε (έως το 1957) διδάχθηκε αρχαία ελληνικά, λατινικά και εβραϊκά σε υψηλότατο επίπεδο". Η πρώτη παρατήρηση είναι πως δίχως αυτόν τον εξοπλισμό δεν μπορείς να κάνεις επιστημονική θεολογία, ίσως ούτε καν κατηχητικό κήρυγμα- αλλά εδώ μιλάμε για γερμανικά σχολεία. Μάλιστα, όπως φαίνεται ο Χόφιους είναι γνώστης και της Ορθόδοξης Παράδοσης, καθώς ορισμένες από τις μελέτες που εμπεριέχονται στον τόμο φανερώνουν μια λεπτομερειακή γνώση θεμάτων που κανονικά θα αναλύονταν από ορθόδοξους θεολόγους, όπως φερ' ειπείν το άρθρο με θέμα "Η ανάσταση του Λαζάρου στους λειτουργικούς ύμνους της Ορθόδοξης Εκκλησίας", ή ακόμη και το "Άνθρωπος και κτίση. Ρωμ 8,18-25 και η ερμηνεία του ιερού Χρυσοστόμου".

Από τα κείμενα του βιβλίου, εκείνο που μου έκανε την  περισσότερη εντύπωση και μ' άφησε σε σκέψεις ήταν "Η Ανάσταση των νεκρών ως γεγονός σωτηρίας. Σκέψεις στο 15ο κεφάλαιο της Α' Προς Κορινθίους Επιστολής", όπου ο Χόφιους θεωρεί πως το γεγονός της εκ νεκρών ανάστασης δεν είναι ένα καθολικό γεγονός αλλά αφορά τους χριστιανούς και μόνο. Γράφει συγκεκριμένα: "Επομένως θα καταστούν ζωντανοί "οι του Χριστού", δηλα΄δη αυτοί που ανήκουν στον Χριστό, και αυτοί είναι, σύμφωνα με την κατά τα λοιπά χρήση της γλώσσας του αποστόλου, εκείνοι οι οποίοι πιστεύουν στον Χριστό. Για μια ανάσταση των ανθρώπων που δεν πιστεύουν στον Χριστό δεν γίνεται λόγος ούτε σε σύνδεση με το στ. 23, αλλά ούτε και σε κάποιο άλλο τμήμα του κεφαλαίου μας.....Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε βέβαιο ότι ο Παύλος στο 15ο κεφάλαιο της Α' Προς Κορινθίους Επιστολής μιλάει μόνο για την ανάσταση αυτών που πιστεύουν στον Χριστό".

Αναμφισβήτητα η εκ νεκρών ανάσταση είναι μια χριστιανική ελπίδα η οποία ομολογείται στο Σύμβολο της Πίστεως, μια εσχατολογική προσδοκία. Όμως πως θα αποδοθεί τότε δικαιοσύνη αν δεν υπάρχει καθολική εκ νεκρών ανάσταση; Η έσχατη κρίση των μη χριστιανών είναι η παραμονή τους στον άδη, η βύθιση στην απελπισία του μηδενός; Ακόμα και ο πλούσιος στην παραβολή με τον φτωχό Λάζαρο είχε συνείδηση του χάσματος ανάμεσά τους. Βέβαια, υπάρχει η ανάσταση κρίσεως που αφορά αυτούς που δεν έζησαν εν Χριστώ (Πράξεις 24,15), αλλά ως προοπτική η εν σώματι εκ νεκρών ανάσταση είναι καθολική, αφορά όλους. 

Ο N.T.Wright, αυτός ο σπουδαίος αγγλικανός θεολόγος αλλά με ρίζες στην ορθόδοξη παράδοση, προειδοποιεί πως το το να μην ομιλεί κανείς για ανάσταση υποδηλώνει εξουσιαστικές βλέψεις και τυραννική νοοτροπία: "No wonder the Herods, the Caesars and the Sadducees of this world, ancient and modern, were and are eager to rule out all possibility of actual resurrection. They are, after all, staking a counter-claim on the real world. It is the real world that the tyrants and bullies (including intellectual and cultural tyrants and bullies) try to rule by force, only to discover that in order to do so they have to quash all rumours of resurrection, rumours that would imply that their greatest weapons, death and deconstruction, are not after all omnipotent". (σ. 737, N.T.Wright : The Resurrection of the Son of God, 2003)

Το Προσδοκώ Ανάσταση Νεκρών μπορεί να σημαίνει , λοιπόν, προσδοκώ την δικαιοσύνη του Θεού- κι αυτή είναι μια καθολική ελπίδα. 

Ηλίας Βενέζης: Έξοδος- Το βιβλίο της Κατοχής

Το 1950 εκδίδει ο Βενέζης αυτό το καταθλιπτικό, τραγικό αλλά τόσο ανθρώπινο και ρεαλιστικό αφήγημα γύρω από την κάθοδο, στην ουσία, μιας οικογένειας Καστοριανών προς την Αθήνα, κατά τη διάρκεια της εισβολής των Γερμανών κατακτητών στην Ελλάδα το 1941.

Ο Βενέζης εμπνέεται από τους αρχαίους μύθους, από την τραγική ποίηση υποδηλώνοντας τη συνέχεια της ελληνικής παράδοσης και των αξιών της. Η Αντιγόνη, ο Οιδίποδας, ο Λέων της Χαιρώνειας, οι αναστενάρηδες της Θράκης, όλη η ελληνική παράδοση συμπλέκεται και καθοδηγεί τις πράξεις και το ήθος του ηρώων του Βενέζη προς την έξοδο από τα δεσμά στην ελευθερία.

Γραμμένο σε ύφος κοφτό, απότομο, δίχως περιττά στολίδια, μια οδοιπορία στην έρημο θυμίζει περισσότερο η κάθοδος αυτή από τη Βόρεια Ελλάδα προς την Αθήνα. Ο Βενέζης έχει γράψει από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες γύρω από τα παθήματα του πολέμου, γι' αυτό και η ανάγνωση των έργων του προϋποθέτει εθνική συνείδηση, αλλά όχι εθνικισμό. Ο Βενέζης δεν είναι εθνικιστής γιατί είναι δίκαιος, αναγνωρίζει την ίδια τραγική μοίρα και σ' αυτούς που πράττουν το άδικο σε βάρος των Ελλήνων.

Χάρπερ Λη: Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια

Η αναγνώριση των μαύρων ως ανθρώπων και πολιτών στην Αμερική είναι μια διαδικασία που δεν έχει ολοκληρωθεί. Οι συχνές δολοφονίες, κάποιες για ψύλλου πήδημα, των αφροαμερικανών από τους λευκούς αστυνομικούς, η φτώχεια και η παρακμή της ζωής μέσα στην πρέζα, η έλλειψη εκπαίδευσης είναι κάποια συστατικά που αναδεικνύουν το έργο της Χάρπερ Λη, ακριβώς γι' αυτούς τους λόγους, επίκαιρο και σήμερα. Η Αλαμπάμα της εποχής της, η ψευδής κατηγορία περί βιασμού μιας λευκής κοπέλας από έναν νέο αφροαμερικάνο, έναν νέγρο, επαναλαμβάνεται με παραλλαγές και σήμερα. 

Ο Τραμπ μπορεί να καταφεύγει για χαμερπείς ψηφοθηρικούς λόγους στην απελπισία των μαύρων όταν τους καλεί να τον ψηφίσουν γιατί στην κατάσταση που βρίσκονται δεν έχουν τίποτα να χάσουν, αλλά αυτή η διαπίστωση όσο κυνική κι αν ακούγεται, έχει κάποια αλήθεια μέσα της.

Πέρα από τις οφθαλμοφανείς αυτές καταστάσεις, το μεγαλείο στο βιβλίο της Λη είναι, δίχως περαιτέρω συζήτηση, ο Άττικους. Είναι η ευγενής εκείνη μορφή που θα παρουσιαστεί όταν δεν το περιμένεις, όταν οι θεσμικές κατοχυρώσεις δεν ισχύουν ή είναι αδρανείς, όταν σύνολη η κοινωνία βρίσκεται με το μέρος του θύτη και όχι του θύματος, τότε θα αναδειχθεί ένας και μόνο άνθρωπος για ν' αναμετρηθεί με την αδικία και το αιώνιο ψεύδος. 

Ο Άττικους, στα δικά μου μάτια, μόνο με την προσωπικότητα του επισκόπου Μυριήλ των "Αθλίων" του Ουγκώ δύναται να συγκριθεί, ένα ανεπανάληπτο ηθικό πρότυπο. Ένα πρότυπο που φαίνεται όχι μόνο από τις ιδέες που υποστηρίζει αλλά και τον τρόπο της ζωής του: "Δεν έκανε εκείνα τα πράγματα που έκαναν οι πατεράδες των συμμαθητών μας: δεν πήγαινε ποτέ για κυνήγι, δεν έπαιζε πόκερ, δεν ψάρευε, δεν έπινε, δεν κάπνιζε. Καθόταν στο σαλόνι και διάβαζε".

Harper Lee

Ο Άττικους υπερβαίνει την κοινή νοοτροπία των πολιτών της Αλαμπάμα επειδή έλαβε σοβαρά τις επιταγές του Ευαγγελίου. "Αυτή η υπόθεση, η υπόθεση του Τομ Ρόμπινσον, είναι κάτι που πηγαίνει μέσα στην ουσία της συνείδησης του ανθρώπου- Σκάουτ, δεν θα μπορούσα να πηγαίνω στην Εκκλησία και να λατρεύω τον Θεό αν δεν προσπαθούσα να βοηθήσω αυτόν τον άνθρωπο". 

Τοποθετώντας την ακεραιότητα της συνείδησης του στις ευαγγελικές προσταγές, ο Άττικους διασώζει την αξιοπρέπεια όλης της μικρής κοινότητας που καταδίκαζε τον Τομ Ρόμπινσον.  Μπορεί τελικά ο Τομ να καταδικάστηκε, δεν θα μπορούσε εκείνη την εποχή άλλωστε να συμβεί αλλιώς, αλλά είναι ο αγώνας του Άττικους για την αλήθεια που διασώζει την ελάχιστη ανθρώπινη αξιοπρέπεια των ελαχίστων αδελφών του Χριστού. Η δικαιοσύνη των ανθρώπων όμως είναι σκληρή, άδικη, απεχθής. Ο Άττικους χρησιμοποίησε κάθε δυνατό μέσο για να σώσει τον Τομ, όμως "στα απόκρυφα δικαστήρια των ανθρώπινων καρδιών, ο Άττικους δεν μπορούσε να δικαιωθεί". Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο δικαστήριο που υπάρχει.

Στήβεν Κινγκ: Δόκτωρ Ύπνος

Εκδόσεις Bell, 2013

Η λογοτεχνία τρόμου είναι το καλύτερο αγχολυτικό φάρμακο, εκεί όπου όλα φαίνονται μαύρα (όπως να το εννοήσει κανείς), λίγες εκατοντάδες σελίδες ατόφιου τρόμου ή θρίλερ αρκούν για να ξανάρθει η ελπίδα στην καρδιά και το χαμόγελο στα χείλη. Το υπερφυσικό σε καλές δοσολογίες είναι η απάντηση στην μαυρίλα του φυσικού.

Ο Στήβεν Κινγκ δεν μπορούσε να αφήσει τους φανατικούς αναγνώστες του δίχως τη συνέχεια της "Λάμψης". Η στοιχειωμένη "Θέα" επιστρέφει λοιπόν ως ιδέα, ως τόπος συνάντησης του αρχετυπικού κακού της κανούργιας φοβερής σύναξης που ακούει στο όνομα "Αληθινός Δεσμός" η οποία ζει από την καταβρόχθιση της ουσίας των προικισμένων παιδιών- αντίπαλο τους θα έχουν τον ενήλικα πλέον, αλλά κατεστραμμένο από το αλκοόλ μικρό πρωταγωνιστή της "Λάμψης" Νταν Τορανς που ως κάτοχος κι αυτός υπερφυσικών και διορατικών ικανοτήτων θα αναλάβει να διασώσει από την παμφάγο μανία του "Αληθινού Δεσμού" τη μικρή Άμπρα. 

Stephen King

Όπως κάθε βιβλίο του μαιτρ, είναι κι αυτό ένα page turner, προσφέρει στιγμές χαλάρωσης μέσω της εγρήγορσης που δημιουργεί στην καρδιά η εξέλιξη της ιστορίας, και κυρίως οι πολλαπλές όψεις του κακού που μπορεί να σκεφθεί και απλόχερα να προσφέρει η φαντασία του Κινγκ. Η διαστροφή του "Αληθινού Δεσμού", το πως να ζει κανείς καταναλώνοντας την ουσία των άλλων, η πάλη με το πάθος του αλκοολισμού μέσω της αναζήτησης κάποιου νοήματος ζωής, η συντροφικότητα γύρω από έναν κοινό στόχο ή μια αξία, αποτελούν θέματα του Κινγκ σ' αυτό το βιβλίο που ναι μεν δεν φθάνει στην πρωτοτυπία της "Λάμψης", αλλά δικαιώνει τις συνεχείς ώρες ατελείωτου διαβάσματος που του αφιέρωσα.