Jim Thompson: Pop. 1280

Μια ματιά στην κόλαση, μια βουτιά στο έρεβος και την απελπισία- εκλεκτά συστατικά, με μια δόση φιλοσοφίας μηδενισμού και μπλακ χιούμορ, για να γίνει θελκτικό ένα ανάγνωσμα σαν κι αυτό του Τζιμ Τόμσον, Αμερικάνου συγγραφέα που συγκαταλέγεται ανάμεσα σ' αυτούς που έγραψαν το γοητευτικό είδος του noir και του pulp fiction.

To 1964 κυκλοφόρησε το Pop. 1280, που αποδόθηκε εύστοχα στα ελληνικά "Χίλιες Διακόσιες Ογδόντα Μαύρες Ψυχές" (μετάφραση Ανδρέα Μπάμπαλη, εκδόσεις Γνώση) και αναφέρεται στον πληθυσμό της κομητείας Πότσβιλ, εκεί όπου κυριαρχεί η μορφή του σερίφη Νικ Κόρεϋ, από τους πιο αντισυμβατικούς, ολωσδιόλου "κακούς" ήρωες- ο σερίφης αυτός δεν είναι για να εφαρμόζει το νόμο, τουλάχιστον όπως η κοινή λογική τον αντιλαμβάνεται, αλλά θεωρεί εαυτόν ως όργανο της θείας πρόνοιας προκειμένου να επιβάλλει την τάξη. 

Βέβαια, τούτη η θεία πρόνοια δεν είναι ακριβώς αυτό που ένας ευσεβής χριστιανός θα ανέμενε, αλλά μια διεφθαρμένη αντίληψη περί δικαιοσύνης και απονομής της που βασίζεται στην άκουσμα της εσωτερικής φωνής μου μιλά μέσα στον σερίφη Νικ Κόρεϋ:

"Πρέπει να συνεχίσω να κάνω το θέλημα του Κυρίου. Αυτός θα μου δείχνει τους ενόχους, κι εγώ θα αναλαμβάνω τα αντίποινα στο όνομα Του......Το μόνο που μου επιτρέπεται είναι ν' ακολουθώ τις εντολές του Κυρίου και να χτυπάω ανελέητα τους φτωχούς αμαρτωλούς, που κανείς δεν τους λογαριάζει". Η θεολογική ματιά του Κόρεϋ δικαιολογεί το κακό υπαρκτό εφόσον ο δημιουργός του είναι τελικά αυτός που αστόχησε: η ατομική βούληση επιλογής του καλού αντί του κακού σχετικοποιείται ως μια δυνατή αλλά μικρή πιθανότητα- στη ζωή αυτή αναμετριόμαστε μόνο με τις δυνάμεις του κακού γιατί έτσι τα προόρισε ο Θεός: "Δεν μπορείς να κατηγορήσεις ένα βάζο πως είναι στραβό, όταν ξέρεις πως το χέρι του αγγειοπλάστη είναι που αστόχησε", ισχυρίζεται ο σερίφης του Πότσβιλ, για να δικαιωθεί λογοτεχνικά ο δημιουργός του.

Ο σερίφης Κόρεϋ αναποδογυρίζει το ηθικό σύμπαν, καταπατά κάθε εντολή του Κυρίου, απλώνει την ηθική του σήψη σε όσους τον συναναστρέφονται, έχει όμως ένα ακλόνητο, θεολογικών αποχρώσεων, επιχείρημα: "Αν εγώ βάλω κάποιον σε πειρασμό, αυτό δε σημαίνει βέβαια πως αυτός πρέπει να υποκύψει στον πειρασμό"- κι αυτό το επιχείρημα είναι αρκετό να ερμηνεύσει τη σχέση των διαφόρων θηλυκών πειρασμών του έργου, γυναίκες που υποτάσσονται στην αρχέγονη ερωτική δύναμη του αρσενικού Κόρεϋ, για να μετατραπούν σε όργανα της ιδιότροπης θείας πρόνοιας.

Jim Thompson

Ο γοητευτικός παλιανθρωπισμός του σερίφη Νικ Κόρεϋ, δεν θα μπορούσε να ανθίσει παρά μονάχα αν ο συγγραφέας είχε ενστερνισθεί την άποψη περί της αθλιότητας της ανθρώπινης φύσης. Σε έναν κόσμο καθαρμάτων (ενδιαφέρουσα οντολογική άποψη: "είμαστε μια μικρή μειονότητα αποτελούμενη από έναν και μόνο άνθρωπο"), ο Κόρεϋ διασώζεται γιατί ομολογεί τη συνάφεια του με το σύνολο των καθαρμάτων και των παλιανθρώπων αυτού του κόσμου, και ακόμα περισσότερο, να θεωρεί εαυτόν σε ακόμα χαμηλότερο επίπεδο απ' αυτούς. Μια θυσία γι' αυτόν, ένα είδος ταπείνωσης, να είναι σερίφης σ' αυτή την κομητεία.

Ακόμα και τα βαθιά ερωτήματα που τον απασχολούν, ίσως δεν βρουν απάντηση σ' αυτόν εδώ τον κόσμο: "Ξύνομαι μετά στ' αρχίδια, κι αναρωτιέμαι ποιά στιγμή ακριβώς αυτό που κάνω παύει να είναι ξύσιμο κι αρχίζει να γίνεται μαλακία".

Ο Τζιμ Τόμσον ο οποίος πέθανε από ασιτία, αφού είχε διαγνωστεί με καρκίνο συνέπεια του χρόνιου αλκοολισμού του, αρνούμενος να φάει είχε αποδεχτεί το μάταιο της συνέχισης της υλικής του υπόστασης, έγραψε hard boiled μυθιστορήματα γεμάτα με αρνητικούς (τρόπος του λέγειν ;) ήρωες- αλλά κέρδισε το γενικό σεβασμό ομοτέχνων του όπως ο Στήβεν Κινγκ, κι αυτό λέει αρκετά.

Kiss me, deadly του Μίκυ Σπιλλαίην

Χρειάστηκε να περάσουν πάνω από 30 χρόνια, ίσως και περισσότερα, για να ξαναδιαβάσω Μίκυ Σπιλλαίην χάρη στο απίθανο στοκ ενός παλαιοβιβλιοπώλη. Μεταφρασμένο ως "Στόχος: Μάικ Χάμμερ", το γνωστό Kiss me, deadly, από τις εκδόσεις Βίπερ σε μετάφραση, που δείχνει εμφανώς τα χρόνια της, από την Τασσώ Καββαδία (έτος κυκλοφορίας 1981), προσφέρει κατ' αρχάς μιας νοσταλγική κατάδυση στο αρχείο των αναμνήσεων μας. 

Mickey Spillaine

Ο Σπιλλαίην δεν είχε ποτέ τις λογοτεχνικές αρετές των άλλων συγγραφέων του hard boiled μυθιστορήματος, αλλά αυτό που έχει το προσφέρει άφθονα: ο Μάικ Χάμμερ, ο ιδιωτικός ντετέκτιβ ήρωας του, σκοτώνει με όλους τους δυνατούς τρόπους, εύκολα, αβίαστα, και κυρίως με τις γροθιές του, ενώ όσο και να τον θέλγουν οι όμορφες γυναίκες δεν διστάζει να τις κάψει ζωντανές αν ανήκουν στον κύκλο των "κακών". 

Το πόστερ της ταινίας που γυρίστηκε το 1955

Η δράση όπως συμβαίνει σε όλα τα έργα του Σπιλλαίην είναι καταγαιστική. Στο επίκεντρο των ερευνών του Μάικ Χάμμερ είναι ο θάνατος της Μπέργκα Τορν που συνδέεται με την Μαφία και κάποια αμύθητη περιουσία που έχει βάλει στο μάτι. Οι κακοί και οι καλοί ξεχωρίζουν αμέσως, με τον Μάικ Χάμμερ να μην μπορεί να αντισταθεί στα προκλητικά λάγνα βλέμματα των γυναικών που τον περιτριγυρίζουν και στον θάνατο που ξερνάνε οι γροθιές του. Περισσότερο τον ενδιαφέρει όμως η απόδοση δικαιοσύνης, με τον δικό του τρόπο βέβαια, και γι' αυτό ακόμα και οι κακές "κούκλες" έχουν την κατάληξη που τους αξίζει. Χωρίς λογοτεχνικές αρετές,φυσικά, το βιβλιαράκι αυτό προσφέρει ευχάριστο διάλειμμα και μια εσωτερική εκτόνωση- είναι χρήσιμο να γνωρίζεις πως υπάρχει ένας χάρτινος ήρωας που να μην φοβάται ακόμα και το αυτονόητο, όταν "η τρύπα στην άκρη του αυτόματου σημάδευε πάντα το στομάχι μου".

Π. Ντ. Τζέημς: Μια ακατάλληλη δουλειά για γυναίκα

Ξαναδιάβασα μετά από αρκετό καιρό ένα αστυνομικό μυθιστόρημα της P.D.James, το τελευταίο ήταν το "Death in Holy Orders" που αποδόθηκε στα ελληνικά ως "Θάνατος στην Ιερατική Σχολή" και τότε μου είχε αφήσει τις καλύτερες εντυπώσεις αφενός για το αργό τέμπο του μέχρι την ολοκλήρωση του δράματος αλλά και για την λεπτομέρεια με την οποία ύφανε τις θεολογικές πτυχές της υπόθεσης της.

P.D.James

Δεν μπορώ να πω το ίδιο και για το "An unsuitable job for a woman" που πρωτοκυκλόφορησε το 1972, συγκρίνοντας το φυσικά με το προηγούμενο και πιο ώριμο έργο της. Σ' αυτό η ερευνήτρια που αναλαμβάνει δράση είναι Κορντέλια Γκρέι, στην ουσία είναι η πρώτη της υπόθεση καθώς ο προϊστάμενος της ντετέκτιβ Πράιντ έχει εγκαταλείψει τον μάταιο τούτο κόσμο αφήνοντάς της το γραφείο ερευνών του. 

Η υπόθεση που αναλαμβάνει έχει να κάνει με την αιτία του θανάτου του γιου του Σερ Ρόναλντ Κάλλεντερ Μαρκ , ο οποίος βρίσκεται απαγχονισμένος κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες. Η Κορντέλια αναλαμβάνει να σκαλίσει το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του Μαρκ και ανακαλύπτει πράγματα που επιβαρύνουν τον ίδιο τον πατέρα. 

Ομολογουμένως η Τζέημς επιτυγχάνει να προσδώσει χαρακτήρα αδεξιότητας και κάποιου ελαφρού ερασιτεχνισμού στην ερευνητική προσπάθεια της Κορντέλια, μιας κοπέλας που πέφτει στα βαθιά νερά ενός καλά κρυμμένου οικογενειακού μυστικού και με μεθοδικότητα προσπαθεί να το βγάλει στο φως. Δεν υπάρχουν υπερφυσικές αναγωγικές ικανότητες αλλά μόνο στέρεοι λογικοί συμπερασμοί που απορρέουν από την λεπτοδουλειά στα ευρήματα και στις συνομιλίες με τους βασικούς χαρακτήρες της υπόθεσης. Η Κορντέλια Γκρέι είναι συμπαθής γιατί είναι αμήχανη και αντιμέτωπη με μια υπόθεση οι προεκτάσεις και οι συνέπειες της οποίας φαίνεται πως την υπερβαίνουν: 

"Cordelia sat alone and waited. She was suddenly overcome with tiredness. She longed for nothing but to put down her head on the hall table and sleep....". (σ. 227)

Τα μυθιστορήματα της James είναι καλά να συνοδεύονται από καυτό τσάι και μπισκότα. Το αργό τέμπο τους, ίδιον της αγγλικής υπαίθρου, θέλει και τον κατάλληλο εξοπλισμό για να μεγιστοποιήσει την απόλαυσή τους. 

Ζωρζ Σιμενόν: Έγκλημα στο πλοίο

-Το καράβι με τη σφραγίδα της οργής, μουρμούρισε ο Μαιγκρέ.

Το 1973 μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε από τα ΒΙΠΕΡ το μυθιστόρημα "Au Rendez-vous des terre-Neuvas" (Πρώτη Έκδοση: 1933) του Ζωρζ Σιμενόν με τίτλο "Έγκλημα στο πλοίο". Μυθιστόρημα ατμοσφαιρικό, όπως όλα με ήρωα τον Μαιγκρέ, το οποίο διαδραματίζεται πάνω στο πλοίο Οσεάν στο λιμάνι του Φεκάν- εκεί που θέλει να περάσει οικογενειακά τις διακοπές του ο Μαιγκρέ. Αλλά, όπως συνήθως γίνεται, κάποια μυστήρια υπόθεση, η κατηγορία σε βάρος του ασυρματιστή του καραβιού Πιερ Λε Κλενς ο οποίος κατηγορείται ότι δολοφόνησε τον πλοίαρχο του πλοίου, έρχεται να αναστατώσει την τοπική κοινότητα και να χαλάσει τις αμέριμνες διακοπές του Μαιγκρέ. 

Ο ασυρματιστής όμως δεν είναι ο ένοχος της αποτρόπαιας πράξης του στραγγαλισμού του καπετάνιου του Οσεάν. Με εμμονή στην παρατήρηση της λεπτομέρειας ο Σιμενόν οδηγεί τον Μαιγκρέ στα ίχνη του πραγματικού δολοφόνου, αλλά και στον ρόλο που παίζουν σ' αυτές τις περιπτώσεις οι μοιραίες γυναίκες που τρυπώνουν στα καράβια προκειμένου οι ναυτικοί να διασκεδάσουν τις μέρες εκείνες που το καράβι ξεχνά τη στεριά. Οι χαρακτήρες του Σιμενόν, οι περιγραφές του μένουν στη μνήμη μας γιατί αποτυπώνουν την παρακμιακή φύση τους: "Η Αντέλ δεν έμοιαζε με την κυρία Μπερνάρ. Δεν κοίταζε το σπίτι, δεν έχανε την ώρα της να γυαλίζη το παρκέ και να τρίβη τις κατσαρόλες. Ούτε και έκανε ποτέ της σχέδια για το μέλλον....Ήταν όμως μια γυναίκα, που μονάχα η ανάμνηση της, τον έκανε να κοκκινίζη και να χάνη την αναπνοή του....Την διασκέδαζε η ιδέα, να ταξιδέψη κρυφά σ' ένα καράβι και να ζήση μια περιπέτεια". 

Λιτή περιγραφή, που διανοίγει όμως πολλές δυνατότητες ερωτικής αντιζηλίας, απώλεια της ορθής κρίσης, και εν τέλει, εμμέσως, οδηγεί στην απώλεια και στο έγκλημα. Θαυμάσια απεικόνιση της παρακμής της ανθρώπινης ψυχής από τον μάστορα Σιμενόν και ένα νουάρ μυθιστόρημα αποπνικτικό μεν, αλλά με καθαρτήριο τέλος.

Ντόναλντ Χάμιλτον: Ο θάνατος ενός πολίτη

-Με συγχωρείτε που σας ρωτάω, αλλά ποιό είναι το επάγγελμά σας;

-Να σκοτώνω, κύριε Καλχούν, είπα ήρεμα.

Ματ Χελμ

Ήταν η πρώτη, χρονολογικά, ιστορία του Ματ Χελμ (1960 Με πρωτότυπο τίτλο (Death of a Citizen), και η πρώτη επίσης που διάβασα. Προδοσίες, διπλοί πράκτορες, άφθονη αλλά όχι άσκοπη βία συνθέτουν ένα ευχάριστο ανάγνωσμα που χρησιμεύει ως διάλειμμα για άλλα σημαντικότερα. 

Ο Ματ Χελμ είναι γοητευτικός και ολιγαρκής. Γοητεύει τις γυναίκες και τις σκοτώνει εύκολα, ειδικά αν απειλούν τη σύζυγο και το παιδί του. 

Ο Ντόναλντ Χάμιλτον είναι ευφυής διότι μπαίνει στην ψυχολογία του βασικού του χαρακτήρα και αναλύει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του- δεν είναι πολύ ικανοποιημένος που πρέπει να επιστρέψει στην ενεργό δράση, αλλά η εμπειρία του, όταν έρχεται η κατάλληλη στιγμή, τον βοηθά να βάλει τα πράγματα σε τάξη. Η Τίνα, η όμορφη πρώην συνάδελφος του σκιαγραφείται κι αυτή με ζωντάνια αλλά το τέλος της δεν μας λυπεί. Πέφτει θύμα του επαγγελματισμού του Ματ Χελμ. Καλή εισαγωγή λοιπόν για περαιτέρω δράση.

Τζαίημς Τσαίηζ: Η ανατομία ενός φόνου

Συγκίνηση με διακατείχε όταν μετά από αρκετές δεκαετίες ξανάπιασα στα χέρια μου βιβλίο του Τζαίημς Τσαίηζ, και ελπίζω τους επόμενους μήνες να πιάσω ακόμα περισσότερα, και τον διάβασα αστραπιαία. Όπως ακριβώς διαβαζόταν τότε, στη χρυσή εποχή που μεσουρανούσε στα περίπτερα της Κυψέλης: απνευστί.

Ο πρωτότυπος τίτλος είναι Mission to Siena, και κυκλοφόρησε το 1955, ενώ στα ελληνικά μεταφράστηκε και εκδόθηκε από τις θρυλικές εκδόσεις ΒΙΠΕΡ το 1975.

Ο Τσαίηζ μεταφέρει τον αναγνώστη στην ιταλική πόλη Σιένα, όπου κρύβεται μια μυστική οργάνωση με την ονομασία "Χελώνα" η οποία έχει πάρει την ονομασία της από μια ιστορική αντιπαλότητα προσωπικοτήτων της Σιένα πριν από πολλά χρόνια. Εκεί αναλαμβάνει δράση ο Ντον Μίκλεμ που θα προσπαθήσει να βρει τον δολοφόνο του φίλου του. Σατανικές γυναίκες, αδίστακτοι κακοποιοί που έχουν σαδιστικά ένστικτα, και μια εξαιρετική τελευταία σκηνή όπου ο Ντον και άλλοι μαζί του βρίσκονται παγιδευμένοι σ' ένα σπίτι που γεμίζει από νερό και κινδυνεύουν να πνιγούν, είναι εικόνες αφάνταστα διασκεδαστικές. Δείχνει τα χρονάκια της η ιστορία, αλλά το σημαντικό είναι πως δεν πλήττεις, ούτε σε κουράζει ιδιαίτερα καθώς από ένα σημείο και πέρα έχει αρκετή δράση.

Η Λορέλλι που ήταν στο πλάνο των "κακών", θα τη γλυτώσει στο τέλος λόγω της ευφυίας της αλλά και της αντίληψης περί δικαιοσύνης που διακατέχει τον Ντον. Κάποιοι χαρακτήρες είναι καλοσχεδιασμένοι από τον συγγραφέα να δημιουργούν άσχημα συναισθήματα και να φέρνουν κακές μνήμες, όπως ο γιατρός Ένγκελμαν, κατ΄εξοχήν ναζιστικός τύπος.

Ο Τσαίηζ σαν το παλιό καλό κρασί παραμένει εγγύηση για κάποια βράδια.

Ζωρζ Σιμενόν: Ένας νεκρός με παρελθόν

Το 1973 κυκλοφόρησε από τα ΒΙΠΕΡ αυτό το διαμαντάκι του Σιμενόν, με πρωτότυπο τίτλο "Liberty Bar" και πρωταγωνιστή τον επιθεωρητή Μαιγκρέ, ο οποίος εντελώς βαριεστημένα κινείται στην πόλη Αντίμπ της Γαλλίας όπου η πνιγηρή ατμόσφαιρα που προκαλεί η ζέστη αναστέλλει την εγρήγορση των αισθήσεων. 

Ο Μαιγκρέ πήγε για διακοπές εκεί, αλλά ο φόνος και το μυστήριο δεν τον αφήνουν ν' αγιάσει. Ένας τύπος πολύ πλούσιος ονόματι Μπράουν βρίσκεται κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες νεκρός και τέσσερις γυναίκες περιπλέκουν το μυστήριο αφού συνδέονται με κάποιο τρόπο μαζί του.  

Georges Simenon

Σίγουρα αυτός ο τύπος έχει παρελθόν που ο Μαιγκρέ πρέπει ν' ανακαλύψει, αν και σκέφτεται πως όλα αυτά του χαλάνε τις διακοπές. Στην καρδιά του μυστηρίου είναι το Μπαρ Λίμπερτυ, ένα κακόφημο μέρος για να συχνάζει ένας παραλής σαν τον Μπράουν, αλλά η απεικόνιση της ατμόσφαιρας παρακμής αυτού του Μπαρ είναι από τις ωραίες εικόνες που μας χαρίζει ο Σιμενόν. 

Βέβαια, η παρακμή αυτή δεν είναι απλά ένα σχήμα λόγου. Είναι μια κατάσταση που έρχεται σε αντίθεση  με την κοινωνική θέση του Ουίλλιαμ Μπράουν: "Γιατί, αναρωτήθηκε, ο Ουίλλιαμ Μπράουν, ένας άνθρωπος που είχε ζήσει μια έντονη ζωή, γεμάτη περιπέτειες, κινδύνους και συγκινήσεις, πήγαινε σ' αυτό το μπαρ; Πώς μπορούσε να τον ικανοποιεί η ήρεμη ατμόσφαιρα του, πως ήταν δυνατόν να μην κουράζεται από αυτήν την ηρεμία που επικρατούσε εκεί μέσα;" Cherchez la femme, είναι η απάντηση. Σ' αυτήν την περίπτωση η απονομή της δικαιοσύνης οφείλει να λάβει υπόψη την ιδιαιτερότητα και το κίνητρο του φόνου.

John Dickson Carr: Ο ασώματος άνθρωπος

Εκδόσεις Τόπος (2008) Μτφρ: Ν. Γαλανόπουλος

Το 1935 κυκλοφόρησε αυτό το εμβληματικό αστυνομικό μυθιστόρημα γρίφων του Τζων Ντίκσον Καρ, και έκτοτε συνεχίζει να βασανίζει τους αναγνώστες με την δαιδαλώδη του πλοκή και την εντελώς απίθανη ευρηματική λύση, η οποία ωστόσο μοιάζει λογική σύμφωνα με τα δεδομένα που φρόντισε ο συγγραφέας να σου παρουσιάσει.

Ο Ντίκσον Καρ ανήκει σε μια ξεχασμένη εποχή αστυνομικών συγγραφέων όπου δεν είχε γι' αυτούς τόσο μεγάλη σημασία η κοινωνική απεικόνιση του εγκλήματος ή η ψυχολογία του δράστη, ή η εστίαση του φακού στην ιδιαίτερη μορφή του ντετέκτιβ. Εδώ έχουμε να κάνουμε με το παιχνίδι ενός παζλ, χιλιάδες κομμάτια ανακατεμένα αναζητούν τον ιδιοφυή εκείνο νου που θα τα βάλει στη σωστή τους θέση για να εμφανιστεί η αληθινή εικόνα που κρύβεται πίσω από το χάος. Τον ρόλο αυτό στον "Ασώματο Άνθρωπο" (The Hollow Man) αναλαμβάνει ο λεξικογράφος δρ. Γεδεών Φελ. Δεν είναι ο κεντρικός ήρωας με τον οποίο μπορείς να ταυτιστείς- οι υπέμετρες νοητικές του ικανότητες σε συνθλίβουν. Αισθάνεσαι, όταν αρχίζει να αναπτύσσει τη λύση του γρίφου, πως είσαι ένας διανοητικά καθυστερημένος, νιώθεις την ταπείνωση αλλά παράλληλα και τον θαυμασμό για το πως κατορθώνει να συνθέσει έναν κόσμο μέσα από το χάος των δεδομένων.

Το μυθιστόρημα ανήκει στο είδος εκείνο των αστυνομικών ιστοριών που ασχολούνται με υποθέσεις που διαδραματίζονται σε κλειστά δωμάτια. Πρόκειται για ένα είδος αστυνομικής ταχυδακτυλουργίας. Πώς είναι δυνατό να συνέβη το έγκλημα, ή μάλλον πως διέφυγε ο δράστης από έναν κλειστό χώρο.  Ο Γεδεών Φελ προτού φθάσει στη λύση αναπτύσσει ενώπιον μας μια ολόκληρη διατριβή, μια σειρά εναλλακτικών προσεγγίσεων γι' αυτό το είδος των εγκλημάτων σε κλειστούς χώρους και προτείνει τρόπους αντιμετώπισής τους. Και όχι μόνο αυτό, αλλά μας χαρίζει και μια καταγραφή των σημαντικότερων έργων άλλων αστυνομικών συγγραφέων που επιχείρησαν να ανασυνθέσουν παρόμοιους γρίφους στην ιστορία της αστυνομικής λογοτεχνίας. Μέσα δηλαδή στον "Ασώματο Άνθρωπο" δεν έχουμε μόνο μια πλοκή αλλά και μια επιστημονική έρευνα, ταυτόχρονα, πάνω στο είδος της συγκεκριμένης εγκληματικής συμπεριφοράς και παράθεση προτεινόμενων λύσεων. 

John Dickson Carr

Ο αναγνώστης θα προσπαθήσει μέσα από τα στοιχεία που προσκομίζει ο συγγραφέας να ανακαλύψει κι αυτός με τη σειρά του την πραγματική αλληλουχία των γεγονότων και να φανερώσει τον δράστη των εγκλημάτων. Δεν θα τα καταφέρει. Ο Γεδέων Φελ ανατρέπει κάθε λογική παραδοχή για να καταλήξει στη μόνη δυνατή και λογική λύση ανατρέποντας τους ευσεβείς πόθους του αναγνώστη που απλώς μένει να τον παρακολουθεί ενεός, σαν να έβλεπε έναν μεγάλο καλλιτέχνη να διευθύνει ένα πολυσήμαντο συμφωνικό έργο. 

"Θέλεις να δεις τον δολοφόνο που κυνηγούσες όλες αυτές τις μέρες;" λέει ο Γεδεών Φελ απευθυνόμενος στον επόπτη Χάντλι, αλλά εμμέσως σε καθέναν από μας. Και τότε αρχίζει να ξετυλίγει αργά αλλά βασανιστικά τον μίτο της δικιάς μας ταπείνωσης μπροστά στο απρόσμενο της αλήθειας.

James Ellroy: Τα σκοτάδια μου

Βιογραφικό και αυτοβιογραφικό συγχρόνως το χρονικό που καταγράφει ο James Ellroy, βιογραφικό όσον αφορά το νήμα των γεγονότων που οδηγούν στη δολοφονία της μητέρας του το 1958, και αυτοβιογραφικό όσον αφορά τα γεγονότα της δικής του ζωής, την αναμέτρησή του με τα ποικιλώνυμα σκοτάδια του (his dark places) τα οποία, ωστόσο, είναι αξεδιάλυτα από την παρουσία της μητέρας του στη ζωή του.

Το γεγονός που σημάδεψε τον 10χρόνο Ellroy ήταν η βάναυση δολοφονία της μητέρας του το καλοκαίρι του 1958, ένα άθλιο σαββατόβραδο στο προάστιο Ελ Μόντι του Λος Άντζελες. Το βιβλίο είναι η προσπάθεια του Ellroy να θυμηθεί, να καταγράψει, να ακολουθήσει τη ζωή της μητέρας του ως τον θάνατό της και την συνακόλουθη αστυνομική έρευνα. Η διήγηση είναι πολύ σκληρή, όπως αρμόζει στη φήμη του Ellroy, στη φήμη του Λ.Α ως μιας σκληρής πόλης, στη φήμη των δολοφονημένων γυναικών από άνδρες μηδενικά. Είναι το χρονικό του μηδενός. Σεξ, βία, αλκοόλ, ναρκωτικά: ο τρόπος ζωής που σημάδεψε το Λ.Α. στις δεκαετίας του 50 και του 60. Ένα μακάβριο γαϊτανάκι θανάτου, μια εμμονή και ένα διαρκές φλερτ με το μηδέν, την απόγνωση και την άδεια ζωή. Ο Ellroy είναι θρασύτατα ειλικρινής. Πέρα από τις ωμές περιγραφές, ανατομία της ψυχοσύνθεσης της μητέρας του, ενδοσκοπεί και τον εαυτό του, καταγράφει με ασύγκριτη ωμότητα την προσωπική του αναμέτρηση με την χαμέρπεια του μηδενός που τον συνέθλιβε. Εικόνες και περιγραφές ασύλληπτης σκληρότητας, ένας τρόπος ζωής στα όρια της μη ζωής από τον οποίο έβγαιναν ζωντανοί μονάχα οι θαραλλέοι ή απλώς οι πιο τυχεροί- ο Ellroy υπήρξε και τα δύο. Σε κάποια αποσπάσματα διαβάζουμε με ευχαρίστηση πως σύχναζε σε δημόσιες βιβλιοθήκες ή καταβρόχθιζε κατά μόνας, όταν δεν αυνανιζόταν, αστυνομικά μυθιστορήματα, μια ρωγμή προς την αληθινή του κλίση ως συγγραφέας. Κάποιες στιγμές κουλτούρας φώτιζαν την άχαρη ζωή του, ήταν τυχερός: "Η κλασική μουσική έκανε το μυαλό μου να δουλεύει. Χανόμουν με Μπετόβεν και Μπραμς. Οι συμφωνίες και τα κονσέρτα με έπιαναν σαν να ήταν σύνθετα μυθιστορήματα.....έκλεβα τη λαϊκή κουλτούρα και επίπλωνα τον εσωτερικό μου κόσμο με άχρηστα αντικείμενα". Ο Ellroy έζησε το έγκλημα σε όλες του τις διαστάσεις, ως πραγματικό και προσωπικό γεγονός και αποφάσισε να το αναγάγει σε είδος τέχνης. "Το έγκλημα ήταν μπανάλ και δυιλισμένο όσο και η φαντασία ενός νεαρού". Η κοινοτυπία του εγκλήματος στο Λ.Α. (αντίστοιχη κοινοτυπία περιγράφει και ο Μπολάνιο στο "2666") έχει να κάνει με την δίχως νόημα δολοφονία γυναικών από μηδενικά αρσενικά. Ο Ellroy έχει κάποια θεωρία γι' αυτό, αναζητώντας την ρίζα της στην υπερβολική έκλυση τεστοστερόνης και στην ευκολία του θανάσιμου συνδυασμού σεξ-αλκοόλ-ναρκωτικών που δέσποζαν στη λαϊκή κουλτούρα του Λ.Α.Κάπου εκεί αποδίδει και τη δολοφονία της μητέρας του ο Ellroy δίχως φυσικά να την παρουσιάζει ως άβουλο θύμα- ο τρόπος ζωής της, όπως χιλιάδων άλλων γυναικών, ήταν έρμαιο της μοιραίας συνάντησης με τον άνδρα μηδέν που θα άπλωνε χέρι πάνω της, θα την βίαζε και θα την σκότωνε. Πολλοί θάνατοι τέτοιου τύπου είχαν αίσια κατάληξη για τις διωκτικές αρχές, τα στοιχεία ήταν αρκετά για να ξεδιαλύνουν την υπόθεση. Για την υπόθεση όμως της μητέρας του Ellroy τα στοιχεία δεν έφθασαν ποτέ ως την ανακάλυψη του δολοφόνου, κάποιου τυχάρπαστου προφανώς, μια ευκαιριακή γνωριμία ή ίσως και όχι, αλλά τι σημασία έχει, όταν "ο θάνατός της διέφθειρε τη φαντασία μου και μου πρόσφερε εκμεταλλεύσιμα δώρα. Μου έμαθε την αυτάρκεια μέσα από το αρνητικό παράδειγμα της. Είχα ένα αίσθημα αυτοσυντήρησης ακόμα και όταν η αυτοκαταστροφικότητα μου βρισκόταν στα ύψη.....Ξεπέρασα την κατάρα και το δώρο πήρε την τελική του μορφή στη γλώσσα".

Η γλώσσα της γραφής του Ellroy είναι δίχως φιοριτούρες σπουδή πάνω στον μινιμαλισμό και την εμμονή στα σκληρά γεγονότα. Λεηλάτησε πραγματικά, όπως γράφει, τον τάφο της μητέρας του για να αποδώσει την κοινοτυπία του εγκλήματος και τα μηδενιστικά του αίτια- προσέφερε ένα έργο τέχνης χρησιμοποιώντας την τέχνη της γραφής. Απ' αυτό και μόνο φαίνεται η παραδειγματική κάθαρση και ανάταση που προσφέρει η τέχνη σε αντίθεση με το έγκλημα που, σύμφωνα με τα δικά του φιλοσοφημένα λόγια, "είναι η ατομική τεμπελιά και η αταξία που μετατράπηκε σε επιδημία". Τα βιβλία του James Ellroy είναι τα σύγχρονα εγχειρίδια εγκληματολογίας.

Μπέντζαμιν Μπλακ: Θάνατος το Καλοκαίρι

Ο Τζων Μπάνβιλ είναι ο Μπέντζαμιν Μπλακ, το ίδιο όμως πετυχημένος και δημιουργικός. Το είδος της ιστορίας που αφηγείται εδώ ο Μπλακ, με ήρωα τον ιατρό παθολόγο Κουίρκ έχει αρκετό ενδιαφέρον και πρωτοτυπία καθώς δεν είναι η κλασική ιστορία που ένας ντετέκτιβ ανακρίνει, αναζητεί στοιχεία, ανατρέχει στο παρελθόν των υπόπτων προκειμένου να ανακαλύψει τον δολοφόνο. Ο ιατρός Κουίρκ στην ουσία οδηγείται από την εξέλιξη των γεγονότων και ο ένοχος αποκαλύπτεται μπροστά του ως φυσική εξέλιξη της ιστορίας- άλλωστε οι βασικοί πρωταγωνιστές της ιστορίας είναι λίγοι, δεν πελαγοδρομεί ανάμεσα σε αντιφατικές μαρτυρίες ή στην προσπάθεια του δράστη να κουκουλώσει τα στοιχεία. 

Ο φόνος, σ' αυτό το έργο του Μπλακ, δεν είναι μια άσκηση παζλ, όπως στα έργα της Αγκάθα Κρίστι, αλλά η αφορμή για να στηθεί μια ιστορία προβληματισμού και κοινωνικής κριτικής γύρω από ένα ζήτημα που στοίχειωνε την ιρλανδική κοινωνία- αυτό της σεξουαλικής κακοποίησης ορφανών παιδιών σ' ένα ίδρυμα με την ανοχή, αν όχι και τη συμμετοχή, του κλήρου. 

Αφετηρία λοιπόν είναι η δολοφονία που στην αρχή μοιάζει με αυτοκτονία του ιδιοκτήτη μιας μεγάλης εφημερίδας της Ιρλανδίας, του Ρίτσαρντ Τζιούελ. Ο Κουίρκ αντιλαμβάνεται πως η σκηνοθεσία της αυτοκτονίας είναι μια μάλλον αποτυχημένη προσπάθεια και σύντομα οδηγείται στην υποψία πως εδώ έχει να κάνει με φόνο. Ο φόνος λοιπόν του Τζιούελ γίνεται η αφορμή να θιχτεί ένα μείζον θέμα της ιρλανδικής κοινωνίας και ιστορίας με απρόβλεπτη εξέλιξη. 

Τζων Μπάνβιλ

Η γραφή του Μπλακ-Μπάνβιλ είναι κλασική page turner κατάσταση, αλλά σ' αυτό το σημείο δεν ενδιαφέρεσαι τόσο να εντυπωσιαστείς από ένα καινούργιο εύρημα, άλλωστε ο συγγραφέας δεν προσπαθεί να σε ξεγελάσει ανακαλύπτοντας σημεία που δήθεν δεν είχες προσέξει κάνοντάς σε να μοιάζεις ανόητος, αλλά συμμετέχεις στην εξέλιξη ενός δράματος και της ψυχολογικής ανάλυσης των ηρώων. Οι διώκτες του εγκλήματος δεν είναι κι αυτοί παρά άνθρωποι με πάθη και αμήχανες στιγμές, ζητούμενο είναι η δικαιοσύνη μεν, αλλά οι γκρίζες όψεις της καθιστούν τον φόνο, τελικά, μια μορφή δικαιοσύνης. Ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, κατ' όνομα μόνο, περισσότερο ένα malt noir που πίνεται αργά.

Αγκάθα Κρίστι: Έγκλημα στο Όριεντ Εξπρές

Όσες φορές και να διαβαστεί το έπος της Αγκάθα Κρίστι 'Έγκλημα στο Όριεντ Εξπρές" δεν είναι αρκετές για να το απολαύσει κανείς. Έχει γίνει ταινία, παιχνίδι adventure στον υπολογιστή, το πιο διάσημο, ίσως, αστυνομικό παζλ με ήρωα τον Ηρακλή Πουαρό, αλλά το απολαμβάνει κανείς μόνο στην έντυπη μορφή του. Το ξαναδιάβασα μέσα σε δύο μέρες για πρώτη φορά μετά από 30 χρόνια, τούτη τη φορά στο πρωτότυπο, μιας και η ελληνική μετάφραση έχει χαθεί, αλλά όταν το είχα πρωτοδιαβάσει, μαθητής γυμνασίου ήμουν, πόσο εντύπωση μου είχε κάνει το απίστευτο τέλος του καθώς ανατράπηκαν όλες οι εικασίες για το ποιός μπορούσε να είναι ο δολοφόνος του Ράτσετ. Ένα τέτοιο τέλος που νομίζω δεν έχει δώσει σε άλλο έργο της η Κρίστι.

Η ιστορία βασίζεται σε ένα αληθινό έγκλημα που είχε γίνει το 1932 στην Αμερική, ενώ και η Κρίστι είχε εμπειρία ταξιδιού με τον Όριεντ Εξπρές το φθινόπωρο του 1928. Μέσα στον κλειστό χώρο του τρένου, φέρνει η Κρίστι το 1934, ανθρώπους πολλών εθνικοτήτων συγκεντρωμένους μαζί, μια ιδιάζουσα συνάθροιση νοοτροπιών και παραδόσεων, προκειμένου στο τέλος να αποδοθεί δικαιοσύνη σε ένα φρικτό έγκλημα που η τυπική δικαιοσύνη απέτυχε να απονείμει. Ο Πουαρό σκέφτεται και λύνει το μυστήριο παρουσιάζοντας στο τέλος δύο εκδοχές, μια που θα παρουσιαστεί στις επίσημες αρχές της Γιουγκοσλαβίας (και εδώ είναι φανερή η βαθιά απέχθεια της Κρίστι προς τη νοοτροπία των βαλκανικών λαών, όπως φαίνεται από πολλές αιχμές στο βιβλίο), και η πραγματική εκδοχή που θα μείνει μεταξύ του Πουαρό και των υπολοίπων γιατί πρέπει να αποδοθεί δικαιοσύνη. 

Ο Πουαρό δεν είναι μονάχα αυτός που σκέφτεται βαθιά και λύνει τα εγκληματικά παζλ, αλλά και προσφέρει άφθονο χιούμορ, όπως αυτή η ατάκα του την οποία σημείωσα για μελλοντική χρήση: "Μου αρέσει να βλέπω έναν οργισμένο Άγγλο. Είναι πολύ διασκεδαστικοί. Όσο περισσότερο εκφράζονται με συναίσθημα, τόσο λιγότερο έχουν έλεγχο της γλώσσας". 

Αγκάθα Κρίστι: Έρχεται ο θάνατος όπως το τέλος

Οι εκδόσεις "Λυχνάρι" φρόντισαν να εκδώσουν το συνολικό έργο της Κρίστι στα ελληνικά αλλά το παράκαναν με την απόδοση ορισμένων τίτλων, κι έτσι το Death Comes as the End το μετέφρασαν "Τα άστρα μιλούν για θάνατο". Δημοσιευμένο το 1945 είναι από τα βιβλία εκείνα που δεν έχουν ως πρωταγωνιστή κάποιον από τους γνωστούς Πουαρώ ή Μαρπλ, ούτε από τους ελάσσονες πρωταγωνιστές όπως η Τούπενς και ο Τόμυ αλλά ούτε καν κάποιον επιθεωρητή που αναλαμβάνει να λύσει το αίνιγμα των φόνων. Διαδραματίζεται στην αρχαία Αίγυπτο, το 2000 π.Χ., στην οικεία του Ιμχοτέπ, ιερέα που απέδιδε σπονδές στους νεκρούς του κάτω κόσμου, όπου μια σειρά φόνων γίνονται, όλοι από το οικογενειακό του περιβάλλον, όταν αυτός αποφασίζει να φέρει και να ζήσει μαζί του η πανέμορφη παλλακίδα Νοφρέτ. 

Το μυστήριο που δημιουργεί η Κρίστι είναι έντονο, η ατμόσφαιρα μαγική, αισθάνεσαι σε κάθε σελίδα το κακό να απειλεί και να εξαφανίσει όσο το δυνατό περισσότερους ήρωες. Οι χαρακτήρες είναι ολοζώντανοι, με διαφορετικά χρώματα αποδίδει τις συναισθηματικές μεταβολές των τεσσάρων παιδιών του Ιμχοτέπ όταν γνωρίζουν την απόφασή του να ζήσει με τη Νοφρέτ. Η Κρίστι οδηγεί τον αναγνώστη με το να τον κάνει να υποψιάζεται το παρελθόν της Νοφρέτ ως παράγοντα που ευθύνεται, κατά κάποιο τρόπο, με την αλληλουχία των φόνων. Είναι όμως έτσι;  Η Αγκάθα Κρίστι μετέφερε αρκετές φορές την πλοκή των έργων της στην Αίγυπτο, κι αυτό είναι ένα από τα πιο καλογραμμένα έργα της.