Τα γράμματα από τη φυλακή του Αντόνιο Γκράμσι

Όταν αναζητώ τρόπους ταπείνωσης της υπερφίαλης ματαιοδοξίας μου, τότε ανοίγω τα Γράμματα από τη Φυλακή του Αντόνιο Γκράμσι. Τα διαβάζω με προσοχή σαν να διάβαζα κάποιο ευαγγελικό κείμενο. Λίγα κάθε φορά, αποσπάσματα βέβαια, αλλά είναι αρκετά για να με προσγειώσουν δείχνοντάς μου ένα πνεύμα που παρά τις συνθήκες που υπέφερε, φυλακισμένος από το φασιστικό καθεστώς Μουσολίνι δεν έπαψε να στοχάζεται, να γράφει και να διαβάζει με περισσότερη ένταση.

Κάθε επιστολή που στέλνει προς την πολυαγαπημένη του Τατιάνα, πέρα από την περιγραφή των συνθηκών φυλάκισής του, είναι και ένα ντοκουμέντο της πορείας του στοχασμού του. Είναι επίσης και μια καταγραφή των πνευματικών του αναζητήσεων με τη μορφή παράκλησης, έως και απαίτησης, προς την Τατιάνα να του προμηθεύσει νέα βιβλία για το μοναχικό μεν αλλά εξαιρετικά οργανωμένο διάβασμα του στη φυλακή. 

"Θα σου γράψω να μου στείλεις το άλλο λεξικό, εκείνο του Λανγκενσάιντ, όταν θα έχω μελετήσει ολόκληρη τη γραμματική. Τότε θα σου ζητήσω να μου στείλεις τις Συνομιλίες του Γκαίτε με τον Έκερμαν για να κάνω ανάλυση της σύνταξης και του ύφους και όχι μόνο για να τις διαβάσω".

Έχοντας ως πρότυπο την έμμονη προσπάθεια του Γκράμσι,δεν πρέπει να υπάρχουν αντιρρήσεις ή εμπόδια που τα επικαλείται η οκνηρία για να κερδίσει άλλη μια μέρα από τη ζωή.

Ουμπέρτο Έκο: Η Μυστηριώδης Φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα

Ο Γιάμπο χάνει τη μνήμη του αλλά αυτό είναι το λιγότερο κακό που παθαίνει διότι έτσι του συμβαίνει κάτι εντελώς αναπάντεχο, σαν ένα δώρο της τύχης που δεν το περίμενε κανείς: ανακαλύπτει τη ζωή σαν λογοτεχνία, και τη λογοτεχνία σαν ζωή. 

Αρχίζει να θυμάται τα ουσιώδη. Τελείως διαφορετικά απ' αυτά που θα νόμιζε κάποιος: "Φτάνει, φτάνει. Δείχνετε να θυμάστε όλα όσα μαθαίνει κανείς διαβάζοντας ή ακούγοντάς τα, αλλά όχι εκείνα που έχουν σχέση με τις άμεσες εμπειρίες σας. Ξέρετε ότι ο Ναπολέων ηττήθηκε στο Βατερλό, αλλά προσπαθήστε να μου πείτε αν θυμάστε τη μητέρα σας".  Έτσι λοιπόν ο Γιάμπο βρίσκεται στην ευχάριστη θέση να πάψει να θυμάται γεγονότα που αφορούν την επιφάνεια της ζωής του, και ν' αρχίσει την περιδίνηση του στον κόσμο των εντυπώσεων της παιδικής ηλικίας του όπου κυριαρχούν τίτλοι βιβλίων, κόμικς, ηπερήρωες, ένας παράλληλος κόσμος φαντασίας.

"Αυτά όλα τα πράγματα τα συγκεντρώνει η μνήμη μέσα στην τεράστια σπηλιά της, στις μυστικές και άφατες πτυχές της, στο τεράστιο ανάκτορο της μνήμης μου έχω μαζί τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, εκεί συναντώ και τον ίδιο μου τον εαυτό" (σ. 51)

Ο Έκο μας μεταφέρει, εμάς μαζί με τον Γιάμπο, στα φαντάσματα της παιδικής και εφηβικής ηλικίας όπου τα γεγονότα αξιολογούνται υπό το φως της επιθυμίας να ξαναζήσουμε την εποχή εκείνη ως διαδοχική σειρά εικόνων, λέξεων και ιστοριών. Ο Γιάμπο, βέβαια, είναι τυχερός που έχει φυλάξει τα αντικείμενα της παιδικής του ηλικίας σε κάποια σοφίτα, σε κάποια παλιά κιβώτια κι έτσι τα ανακαλεί και πάλι, ο θησαυρός έρχεται στο φως. Ο σκοπός του αναφέρεται λίγο παρακάτω: "Ήταν η επινόηση, η εικασία που έστησα στα εξήντα μου γύρω από τα όσα θα μπορούσα να είχα σκεφθεί στα δέκα μου. Ελάχιστο αν ήθελα να πω "ξέρω ότι έτσι έγιναν τα πράγματα" , αλλά αρκετό για να συνοψίσω, σε φύλλα παπύρου, αυτό που πιθανόν ένιωσα τότε".

Αν δεν σ' αρέσουν τα βιβλία, αν δεν έχεις ζήσει, στο μέτρο που σ' αναλογεί, παρόμοια παιδική και εφηβική ζωή σαν κι αυτή του Έκο, βουτηγμένος σε κάθε είδους έντυπο που έπεφτε στα χέρια σου, αν δεν είχες τη μανία της συλλογής βιβλίων, κόμικς, περιοδικών, αυτό το βιβλίο του Έκο δεν θα σου πει πολλά πράγματα γιατί είναι ένα βιβλίο που ενώ η λογοτεχνική του αξία όσον αφορά την πλοκή είναι πολύ φτωχή, εντούτοις καταφέρνει να σου δημιουργεί άπειρα συναισθήματα νοσταλγίας, αλλά και να σου δίνει αξία σ' αυτό που έμαθες να κάνεις ίσαμε σήμερα, δηλαδή:

"Να κάνω τη βιβλιομανία του τον δικό μου ασυνήθιστο τρόπο διαφυγής από τον κόσμο".  

Πόση χαρά αισθάνομαι όταν πηγαίνω στο σπίτι ενός φίλου μου, όταν βλέπω στη βιβλιοθήκη και και σε άλλα πονηρά μέρη όπως ανάμεσα στα συρτάρια και τη βάση ενός κομοδίνου, διάφορα βιβλία και αντικείμενα που τα είχα κι εγώ στην παιδική μου ηλικία αλλά εκείνος, πιο σοφός από μένα, τα διατήρησε, ίσως γιατί δεν ήθελε ποτέ να χάσει την εγγύτητα της σχέσης με την παιδική του ηλικία. Αλλά αν και τα έχασα από μπροστά μου, ξέρω ότι υπάρχουν κάπου και μπορώ να τα δω, το έλεος τους με καταδιώκει, ή όπως θα έλεγε πιο φιλοσοφημένα ο Έκο: "ζω σε μια ξεφτισμένη οντολογία. Έχω την ηγεμονική εξουσία να δημιουργώ τους δικούς μου θεούς και τις δικές μου Μητέρες" . (σ. 494)

Πραγματικά, μακαρία οδός.  

Ουμπέρτο Έκο: Το εκκρεμές του Φουκώ

Εκδόσεις Ψυχογιός (2016) Μεταφρ. Έφη Καλλιφατίδη

Ξαναδιάβασα Έκο αφότου ο Ιταλός πέθανε. Είχα διαβάσει φυσικά, σχεδόν όταν πρωτοκυκλοφόρησε, το ¨Όνομα του Ρόδου", αλλά ποτέ δεν θεώρησα μυθιστοριογράφο τον Έκο αλλά έναν εγκυκλοπαιδιστή που διαβάζοντας τα βιβλία του αισθάνεσαι χαζός, ή καλύτερα ταπεινομένος, λόγω της ακατάσχετης καταιγίδας πληροφοριών και γνώσεων που σου προσφέρει.

Μ' αυτήν την έννοια, και το "Εκκρεμές του Φουκώ" δεν αποτελεί λογοτεχνικό έργο αλλά συμπίλημα θεωριών από την ιστορία των ιδεών και του πολιτισμού. Δεν μπορεί να κριθεί ως λογοτεχνία το συγκεκριμένο έργο αλλά ως μια παρωδία των θεωριών συνωμοσίας και της παράνοιας που τις συνοδεύει όταν αυτές ληφθούν σοβαρά υπόψη- σ' αυτό το σημείο ο Έκο δεν χαρίζεται καθόλου και μας προσφέρει αληθινό μάθημα για το ποιές είναι οι δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά μας αν τολμήσουμε να χειραγωγήσουμε την ιστορία και τα δεδομένα της, πού μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο η πίστη στην ύπαρξη παράλληλων κόσμων και εντελώς ανυπόστατων μεθερμηνειών του κόσμου, πώς μέσα από ένα ψήγμα αλήθειας δύναται να κατασκευαστεί ένας ολόκληρος μυθικός κόσμος και να αιχμαλωτίσει το πνεύμα στην παράλληλη επινόηση της πραγματικότητας.

Ας το ομολογήσουμε, όσο και η παραδοχή αυτή δεν εξυπηρετεί τα ρομαντικά μας ιδεώδη: μόνος αυτός ο κόσμος υπάρχει και δεν υπάρχει άλλος δυνατός. Επίσης, είναι ο καλύτερος δυνατός κόσμος, αυτός που υπάρχει. Τούτη η ταπεινή παραδοχή κλείνει δια παντός τις πύλες στην επίθεση ουτοπιών, παράλληλων ερμηνειών ή θεωριών που μένουν κρυφές από την μάζα και ολίγοι εκλεκτοί είναι προορισμένοι να τις ανακαλύψουν προς φωτισμό των υπολοίπων. Τίποτα απ' όλ' αυτά δεν συμβαίνει παρά όσοι τα επικαλούνται, ασυναίσθητα (ή όχι) προβάλλουν αξιώσεις κυριαρχίας. Ο Έκο στο "Εκκρεμές του Φουκώ" διδάσκει αυτήν ακριβώς την απόπειρα οικοδόμησης μιας εναλλακτικής ιστορίας με αφορμή την ιστορία των Ναϊτών και των Ροδόσταυρων. 

Η παράνοια των θεωριών συνωμοσίας έχει ως αφετηρία, πάντα, κάποιο βιβλίο, κάποια απόκρυφη γνώση. Ο Έκο ως θαμώνας κι αυτός βιβλιοπωλείων θα είχε γνωρίσει τέτοιους τύπους: "Δουλεύω σ' έναν εκδοτικό οίκο κι εκεί έρχονται λογικοί και τρελοί. Δουλειά του υπεύθυνου των εκδόσεων είναι να αναγνωρίζει με μια ματιά τους τρελούς. Όταν κάποιος σου ξεφουρνίσει τους Ναϊτες είναι σχεδόν πάντα τρελός".

Και όπως είναι γνωστό, τους τρελούς μπορείς έτι περαιτέρω να τους χειραγωγήσεις.

"Οι δικτατορίες βρίσκουν πάντα έναν εξωτερικό εχθρό για να ενώσουν τους οπαδούς τους". Η διδακτική αυτή διαπίστωση του Έκο δεν ισχύει φυσικά μόνο για κάθε φανερή δικτατορία, αλλά και για κάθε εν δυνάμει δικτατορία που προκειμένου να γαντζωθεί στην εξουσία (την όποια εξουσία) παραποιεί την πραγματικότητα. 

Το 'Εκκρεμές του Φουκώ" διαβάζεται ως κριτική του μεταμοντέρνου. Ως μεταμοντέρνο, σύμφωνα με τον ορισμό του Παναγιώτη Κονδύλη, ορίζεται ο συνδυασμός των πάντων με τα πάντα και όπως αναφέρει κάπου ο Έκο "το μυαλό μας συνήθιζε να συνδυάζει, να συνδυάζει, να συνδυάζει οτιδήποτε με οτιδήποτε άλλο, και για να το πετυχαίνει αυτόματα έπρεπε να εθιστεί. Νομίζω ότι από ένα σημείο και πέρα δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να συνηθίσεις να παριστάνεις ότι πιστεύεις και να συνηθίσεις να πιστεύεις".

Αυτή η πολυσήμαντη φράση ανοίγει δυνατότητες διερεύνησης των όσων υπονοεί ο Έκο, με σύγχρονα πολιτισμικά φαινόμενα όπως λ.χ. ο γάμος των ομοφυλόφιλων που εντάσσεται κι αυτός σε μια μεταμοντέρνα οπτική, αλλά και στη δυνατότητα που διανοίγεται για υπέρβαση του εθισμού, που στην προκειμένη περίπτωση τα εργαλεία γι΄αυτήν χορηγούνται από την ασκητική της Εκκλησίας και την νηπτική παράδοση της. 

Ο Έκο ως πραγματικός δάσκαλος προσφέρει τροφή για σκέψη.