Enzo Traverso, Οι ρίζες της ναζιστικής βίας

Οι εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου συνεχίζουν να εκδίδουν βιβλία αντιεμπορικά αλλά με μεγάλη πνευματική αξία, και ανάμεσα σ' αυτά είναι, δίχως αμφιβολία, τα βιβλία του Enzo Traverso.

Το συγκεκριμένο διαβάζεται απνευστί. Δικαιολογημένα, καθώς πρόκειται για μια κατάβαση στην άβυσσο του μηδενός που οριοθετείται από την έλευση και την πολιτική του ναζισμού έναντι των Εβραίων, ο ναζισμός, όπως τον αντιλαμβάνεται ο Traverso, ως μια από τις δυνατές εναλλακτικές του δυτικού πολιτισμού.

Δίχως να αμφισβητεί τα επιτεύγματα της Δύσης, ο Traverso αντίθετα από άλλους θεωρητικούς επιδιώκει να εντοπίσει τον ναζισμό στην ιστορία της Δύσης , "στην Ευρώπη του βιομηχανικού καπιταλισμού, της αποικιοκρατίας, του ιμπεριαλισμού, της ανάπτυξης των σύγχρονων επιστημών και τεχνολογιών, στην Ευρώπη του ευγονισμού, του κοινωνικού δαρβινισμού, κοντολογίς στην Ευρώπη του "μακρού" 19ου αιώνα που έκλεισε στα πεδία των μαχών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου". 

Enzo Traverso

Δεν ήταν ο ναζισμός γέννημα της ιδιαιτερότητας του γερμανικού λαού, αλλά η συμπύκνωση ιδεολογικών, κοινωνικών και πολιτισμικών παραγόντων οι οποίοι αποτέλεσαν κοινούς τόπους για τον δυτικό πολιτισμό από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης και μετά. Ο τρόπος που αντιλαμβάνεται η Δύση το γεγονός του πολιτικού θανάτου, μέσω της χρήσης της λαιμητόμου, από την εποχή της Τρομοκρατίας ως τον τρόπο οργάνωσης της καπιταλιστικής παραγωγής, τις ιμπεριαλιστικές πρακτικές και την πολιτισμική λογική της αποικιοκρατίας, την κατανόηση του μη δυτικού ανθρώπου ως μη-ον, τις μαζικές σφαγές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όλ' αυτά σε έναν θανάσιμο συνδυασμό συμπυκνωμένα στην κοσμοαντίληψη του ναζιστικού κόμματος, αλλά και μ' έναν ιδιαίτερο παράγοντα ακόμα που συνιστά την δική του πρωτοτυπία: τις βιολογικές και φυλετικές βάσεις της κυριαρχίας του, ειδικά στην Ανατολική Ευρώπη και στον τρόπο που έβλεπε τους Σλάβους και τους Εβραίους, ως φορείς υπανθρωπισμού. 

Το συμπέρασμα λοιπόν του Traverso είναι εκπληκτικό: "Η ιδιαιτερότητα του ναζισμού δεν έγκειται λοιπόν στην αντίθεσή τους προς τη Δύση αλλά στην ικανότητά του να πετύχει μια σύνθεση ανάμεσα στις διάφορες μορφές της βίας της".

Η κριτική αποτίμηση που προκρίνει ο Traverso οφείλουμε να τη λάβουμε σοβαρά υπόψη όταν ομιλούμε ενθουσιωδώς για τη Δύση, τον ορθολογισμό κλπ, αναπαράγοντας κάθε εκκοσμικευμένη ουτοπία.

Ιγκόρ Αντρέεφ, Λεονίντ Λεσένκο: Δοκίμια Ρωσικής Ιστορίας

Έκδοση "Εν Πλω" (Δεκέμβριος 2015)

Οι εκδόσεις "Εν Πλω", ο καλύτερος εκδοτικός οίκος σήμερα που εκδίδει θεολογικά κείμενα, μας χάρισε άλλη μια προσεγμένη έκδοση, τούτη τη φορά μια συλλογή δοκιμίων γραμμένα από Ρώσους ειδικούς ιστορικούς γύρω από την ρωσική ιστορία, από την αρχαιότητα μέχρι τον 21ο αιώνα.

Σπανίζουν τα καλά βιβλία για την ιστορία της Ρωσίας στα Ελληνικά, αν και πριν λίγα χρόνια είχε εκδοθεί "Ο χορός της Νατάσας" του Orlando Figes, που έβλεπε τη Ρωσία μέσω της πολιτιστικής της ιδιαιτερότητας. Παραμένουν δυστυχώς αμετάφραστα ακόμα τα έργα του James Billington, του πιο συνθετικού και οξυδερκή ερευνητή της ρωσικής ψυχής.

Το βιβλίο των Αντρέεφ και Λεσένκο μπορεί να χρησιμεύσει σαν ένας εναρκτήριος κατατοπιστικός οδηγός για τις σημαντικές περιόδους της ρωσικής ιστορίας και σαν έναυσμα για συστηματικότερη μελέτη. Δεν απουσιάζει καμιά ιστορική περίοδος από το βιβλίο και τα υποκεφάλαια του, απουσιάζουν όμως βιβλιογραφικές ενδείξεις και έτσι ο αναγνώστης  μένει μόνο με την τοποθέτηση των δύο αυτών συγγραφέων. Αυτό αποτελεί σημαντική έλλειψη ακόκα και για ένα εκλαϊκευτικό εγχειρίδιο ιστορίας, να μην έχει δηλαδή κάποια υποτυπώδη έστω βιβλιογραφία στις γνωστές ευρωπαϊκές γλώσσες.  Επίσης, αν και το κείμενο δεν παρουσίαζε ερμηνευτικά προβλήματα θεωρώ πως η μετάφραση ήθελε ένα δεύτερο κοίταγμα- η δομή των φράσεων διακρίνεται από μια προχειρότητα εκφραστική, το κείμενο δεν υποτάσσεται στις ανάγκες του γραπτού λόγου αλλά ακολουθεί μια χαλαρή προτίμηση του προφορικού λόγου. 

Η ιστορία της Ρωσίας θέλγει τους Έλληνες γιατί σ' αυτήν αισθάνονται ότι βρίσκουν έναν συγγενή πνευματικά λαό ο οποίος με το αχανές μέγεθός της χώρας του και τα επιτεύγματά του, στον τομέα του πολιτισμού και της επιστήμης κυρίως, προκαλεί δέος και θαυμασμό. Προκαλεί ωστόσο και τον φόβο καθώς διαπιστώνει πως η πορεία της Ρωσίας στην ιστορία δεν ήταν μια πορεία προς τον εκδημοκρατικισμό και τη φιλελευθεροποίηση, αλλά μια διακρής ταλάντωση ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές δεσποτείας.

Δυστυχώς ο θαυμασμός του ελληνικού λαού δεν παραμένει μόνο στα πνευματικά επιτεύγματα των Ρώσων αλλά επεκτείνεται και στην πολιτική αντίληψη που εμπνέει την ρώσικη ψυχή την οποία δεν μπορείς να χαρακτηρίσεις δημοκρατική, ανεκτική ή φιλελεύθερη. Η σκοτεινή αυτή όψη της ρώσικης ιδιοσυγκρασίας αναλύεται μέσα από την ιστορική διαδρομή που επιχειρούν οι Αντρέεφ και Λεσένκο, αναδεικνύοντας τους σταθμούς-ορόσημα και επισημαίνοντας τις μεγάλες μορφές που συνέβαλαν στην διαμόρφωση της Ρωσίας ως μεγάλου έθνους. Χαρακτηριστικό βέβαια γνώρισμα της ρωσικής ιστορίας, από τη στιγμή που απαλλάσσεται από τον μογγολικό ζυγό, είναι η διαρκής αμηχανία έναντι της Δύσης.

Είναι η μορφή του Μεγάλου Πέτρου βέβαια εκείνη που οριστικά στρέφει τη Ρωσία προς τη Δύση και τον δυτικό πολιτισμό, αλλά τούτη η στροφή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ καθώς παρέμειναν στην ρώσικη κατανόηση του κόσμου στοιχεία από τον ασιατικό δεσποτισμό, μέχρι την ερμηνεία του μαρξισμού και τον τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Η μίμηση της Δύσης δεν υπήρξε για τους Ρώσους προϊόν εσωτερικής επεξεργασίας αλλά μια εκ των άνω πολιτική επιλογή από την οποία απουσιάζουν συστατικά γνωρίσματα του αξιακού πολιτισμού της Δύσης. Ο αυθεντικός Ρώσος δεν είναι δυτικότροπος, και σ' αυτό αναμφισβήτητα παίζει ρόλο και η ρώσικη ορθοδοξία η οποία "βαραίνεται" με μεγαλύτερη δόση μυστικισμού απ' ότι η ελληνική.

Ένα βιβλίο λοιπόν που με αδρές γραμμές μας προσφέρει το περίγραμμα της ρώσικης διαδρομής μέσα στο χρόνο και, τουλάχιστον, δημιουργεί πόθο για πληρέστερη γνώση της  ιστορίας της μεγάλης χώρας του Βορρά.

Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόϋμαν: Μίλενα από την Πράγα

Εκδόσεις Κίχλη 2015 (Μετάφραση: Τούλα Σιετή)

Η στρατοπεδική λογοτεχνία έχει δώσει μνημεία λόγου και αλήθειας στην ανθρωπότητα που αποκάλυψαν την φρίκη των δύο ολοκληρωτισμών του 20ου αιώνα,  του ναζισμού και του σταλινισμού: Σολζενίτσιν, Σαλάμοφ, Λέβι, αλλά και άλλοι ελάσσονες συγγραφείς που κατέθεσαν μαρτυρία αλήθειας για τα δεινά του ανθρώπου από τις ολοκληρωτικές ιδεολογίες. 

Η Μ.Μ. Νόϋμαν ίσως δεν ανήκει, λογοτεχνικά μιλώντας, στη χορεία των μεγάλων συγγραφέων, αλλά το έργο της δεν υστερεί σε πάθος ή αντικειμενικότητα, έχει όμως μια ιδιαιτερότητα: δίχως την παρουσία της Μίλενα Γιέσενσκα ίσως να μην γραφόταν, διότι είναι η μορφή της Μίλενα αυτή που συνέχει τη γραφή της Νόϋμαν, η προσωπικότητα της, η ζωή της, τα έργα και οι ιδέες της.  Η Νόϋμαν περιγράφει δίχως λογοτεχνικές φιοριτούρες την ζωή της Μίλενα όπως τη γνώρισε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης για γυναίκες στο Ράβενσμπρουκ, από τον Οκτώβριο του 1940 ως τον θάνατο της Μίλενα το 1944.  Η καταγραφή της ζωής της Μίλενα θυμίζει  συναξάρι αγίου. Δεν είναι υπερβολική η διαπίστωση αυτή καθώς η Τσέχα φυλακισμένη εκφράζει στο έπακρο της δυνατότητες του ανθρώπου για το αγαθό, και μ' αυτή την έννοια έχει υπερβεί τα όρια που έθεταν οι περιορισμοί του περιβάλλοντός της. Η ατίθαση προσωπικότητα της φαινόταν από πολύ νωρίς, από την παιδική και εφηβική ηλικία της στην Πράγα όπου μεγάλωσε υπό τη δεσποτική μορφή ενός αυστηρού πατέρα. Στη συνέχεια ακολουθεί ένας δυστυχισμένος γάμος, αλλά γι' αυτό που θα θυμούνται άπαντες τη Μίλενα ως την αιωνιότητα είναι η σχέση της με τον Φραντς Κάφκα που αποτυπώθηκε σε δεκάδες επιστολές που αντάλλαξαν στη δεκαετία του 1920. Μόνο γι' αυτό θα άξιζε να μνημονεύεται το όνομά της εις τους αιώνες, ακόμα και αν δεν υπήρχε η καταγραφή της Νόϋμαν για τα έργα της στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Η νεκρολογία της Μίλενα για τον Κάφκα ξεχειλίζει από τρυφερότητα: "Ήταν συνεσταλμένος, φοβισμένος, ήπιος και καλός, αλλά τα βιβλία του ήταν σκληρά και οδυνηρά. Έβλεπε τον κόσμο γεμάτο αόρατους δαίμονες που αντιμάχονταν και αφάνιζαν τον ανυπεράσπιστο άνθρωπο. Ήταν διορατικός και τόσο σοφός, που δεν μπορούσε να ζήσει, και τόσο αδύναμος, που δεν μπορούσε να παλέψει".

Αν ο Κάφκα σημάδεψε τη ζωή της Μίλενα, η Μίλενα σημάδεψε τη ζωή της Γερμανίδας Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόϋμαν η οποία βρέθηκε κι αυτή φυλακισμένη στο ίδιο κάτεργο μαζί της. Διαβάζοντας την περιγραφή κάποιων γεγονότων στο στρατόπεδο φαίνεται, κι αυτό αποδεικνύεται και από άλλες αντίστοιχες περιγραφές (οι "Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων" του Ντοστογιέφσκι είναι χαρακτηριστικές) πως γίνεται να συνυπάρχουν το καλό και το κακό και το πρώτο να ακτινοβολεί τόσο ώστε η αλήθεια του να μην μπορεί να κρυφτεί ποτέ και να φανερώνεται ως παράδειγμα στον κόσμο, ακόμα και στις συνθήκες της απόλυτης πνευματικής και ψυχικής κατάπτωσης που σημαίνει η ζωή σ' ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης. Η Νόϋμαν αναδεικνύει την ψυχική ανωτερότητα της Μίλενα, τον τρόπο που συμπαραστεκόταν στις άλλες κρατούμενες, στην απόλυτη καθαρότητα της συνείδησης της η οποία διέσωσε την ανθρώπινη υπόσταση. Η Νόϋμαν προβαίνει σε μια σωστή παρατήρηση, εμπειρικά διαπιστωμένη: "Χαρακτηριστικό γνώρισμα κάθε δικατορίας κι ένα από τα φοβερότερα εγκλήματα που διαπράττει είναι πως μεταμορφώνει άκακους, κοινούς ανθρώπους σε όργανά της κι έπειτα τους διαφθείρει συστηματικά". Απ' αυτή την μεταμόρφωση όμως διέφυγε η Μίλενα, κι αυτό μας κάνει να ελπίζουμε πως δεν έχει καθολική ισχύ η διαβολική εξουσία αλλά μονάχα εκεί και όσο της επιτρέπεται να δρα. Η Μίλενα διέφυγε από τη διαβολική μεθόδευση διότι "ήταν φανατική σ' όλους τους τομείς της ζωής, τον έρωτα, τη φιλία, τη φροντίδα των άλλων, τη δικαιοσύνη". Αυτά τα στοιχεία συνθέτουν την προσωπικότητα ενός αγίου. 

Βέβαια ο Κάφκα το είχε προβλέψει αυτό: "Πόσο βαθιά φτάνει η σοβαρότητα και η δύναμή σου! (Γράμμα από την Πράγα, Σεπτέμβριος 1920). Μπορούσε να την κατανοήσει γιατί είχαν κοινότητα πνεύματος και ψυχής.

Enzo Traverso: Δια πυρός και Σιδήρου. Περί του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου 1914-1945

Οι εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου έχουν εκδώσει μέχρι σήμερα τρία σημαντικά κείμενα του ιταλού στοχαστή Έντσο Τραβέρσο και το "Δια Πυρός και Σιδήρου"  (Τίτλος πρωτοτύπου: A feu et a sang. De la guerre civile europeenne 1914-1945. Mετάφραση: Γιάννης Ευαγγέλου, Επιμέλεια: Νίκος Κούρκουλος).

που είναι απ' αυτά πραγματεύεται όψεις της πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών, του παρατεταμένου εμφυλίου πολέμου που στην ιστορία χαρακτηρίζεται με την ονομασία Α και Β Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Έντσο Τραβέρσο

Έντσο Τραβέρσο

 θήτευσε σε διάφορα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια προτού ενταχθεί στο ακαδημαϊκό δυναμικό του Πανεπιστημίου Κορνέλ των ΗΠΑ στο Τμήμα των Ρωμανικών Σπουδών όπου και διδάσκει ως σήμερα. Για τον Τραβέρσο το πρωτεύον πρόταγμα είναι η εξήγηση των φρικαλεοτήτων που σημάδεψαν την ευρωπαϊκή ήπειρο το πρώτο ήμισυο του 20ου αιώνα. Δηλώνοντας μετριοπάθεια και ταπείνωση απέναντι τα γεγονότα στην ουσία προσφέρει στον αναγνώστη μια περιήγηση στον χώρο των ιδεών που , αναπτύχθηκαν σ' αυτά τα ταραγμένα χρόνια και λειτούργησαν ανταγωνιστικά, πολεμικά, όπως και λαοί. ως φορείς συγκεκριμένων κοσμοθεωριών, αναμεταξύ τους. Όπως αναφέρει στην Εισαγωγή του: "Οι ηττημένοι του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου ανήκουν σε όλα τα μέτωπα: ονομάζονται Ρόζα Λούξεμπουργκ, Αντόνιο Γκράμσι, Μανουέλ Αθάνια, Λέον Τρότσκι, Βάλτερ Μπένγιαμιν αλλά και Ερνστ Γιούνγκερ ή Καρλ Σμιτ. Γι' αυτό και οι ιδέες τους κατέχουν περίοπτη θέση σ' αυτό το έργο". Η έννοια του ευρωπαϊκού εμφύλιου πολέμου ανάγεται στον γερμανό ζωγράφο Φραντς Μαρκ (σ. 38), όπου σε μια επιστολή του κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου αναφέρει πως ο "ευρωπαϊκός εμφύλιος πόλεμος είναι ένας πόλεμος ενάντια στον αόραρο εχθρό του ευρωπαϊκού πνεύματος".Υπενθυμίζει ο Τραβέρσο τον ισχυρισμό του ιστορικού  Έρνστ Νόλτε

Έρνστ Νόλτε

πως ο 20ος αιώνας μπορεί να ερμηνευτεί ως μια σύγκρουση ανάμεσα στην υπερβατικότητα και την αντίσταση στην υπερβατικότητα, όπου στην πρώτη τοποθετεί τον κομμουνισμό και στη δεύτερη τον φασισμό. Ανατρέχοντας στους προφήτες της ευρωπαϊκής κρίσης του 20ου αιώνα, ο Νόλτε επισημαίνει (και αυτό είναι κοινός τόπος σε πολλούς ερμηνευτές) πως ο Νίτσε είχε ήδη αρκετές δεκαετίες πριν προβλέψει την έλευση του ευρωπαϊκού μηδενισμού, που για τον Νόλτε στο ηθικό επίπεδο εκφράζεται μέσω της εξέγερσης των σκλάβων, δηλαδή του πιο σκλαβωμένου λαού στον κόσμο, των Εβραίων που ηγούνται του κόμματος των Μπολσεβίκων. Την πνευματική διχοτόμηση της Ευρώπης θα υπογραμμίσει και ο Έρικ Χομπσμπάουμ ο οποίος χρησιμοποιεί την έννοια του "διεθνούς ιδεολογικού εμφυλίου πολέμου" (σ. 45) για να απεικονίσει το μέγα χάσμα ανάμεσα στους κληρονόμους του Διαφωτισμού (εδώ ανήκει η Ρώσικη Επανάσταση) και των υποστηρικτών του αντιδιαφωτισμού (φασισμός). Ο Φρανσουά Φυρέ

Φρανσουά Φυρέ

αντίθετα δεν ξεχωρίζει δύο διαφορετικά στρατόπεδα, αλλά τοποθετεί εξίσου τον κομμουνισμό και τον φασισμό στην ίδια πλευρά εκείνου του φάσματος ιδεών που προέκυψαν μετά την κατάρρευση του δημοκρατικού φιλελευθερισμού κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, "ένα από τα πιο αινιγματικά γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας" (σ.46).
Ο Τραβέρσο θεωρεί πως η κατάσταση σύγκρουσης στην Ευρώπη από το 1914 έως το 1945 έχει τα χαρακτηριστικά εμφυλίου πολέμου καθώς δεν διεξάγεται με τους κανόνες και τις αρχές του jus ad bellum και του jus in bello,αλλά με την αγριότητα, τη βαναυσότητα και τον ολοκληρωτικό πόλεμο που είναι ίδιον της εμφύλιας διαμάχης. Δεν είναι όμως κάτι νέο, διότι "οι σφαγές που στιγμάτισαν την ιστορία της αποικιοκρατίας δημιούργησαν ένα μοντέλο για τους ολοκληρωτικούς πολέμους του 20ου αιώνα" (σ. 98). Φόβος, βία, εξολόθρευση του εχθρού. Ο Τραβέρσο παραθέτει τις απόψεις του αυτόπτη μάρτυρα στα κοσμοϊστορικά γεγονότα του 1917 και εξής Βίκτωρ Σερζ "σάμπως το κενό που δημιουργείται όταν καταρρέουν οι νόρμες να γεμίζει με νέο υπαρξιακό περιεχόμενο". Με ανάλογους όρους ομιλεί και ο Καρλ Σμιτ θεωρώντας πως κάθε πλευρά που συμμετέχει σ' έναν εμφύλιο πόλεμοτοποθετεί τον εχθρό εκτός του δικαίου, τα λόγια του χρησιμοποιεί ερμηνεύουν ανάγλυφα την πραγματικότητα: "η εχθρότητα γίνεται τόσο απόλυτη, που ακόμη και η πανάρχαια ιερή διάκριση μεταξύ εχθρού και εγκληματία εξαλείφεται μέσα στον παροξυσμό και την αυτοδικαίωση" (σ. 103). Είναι ενδιαφέρον που ο Τραβέρσο φέρνει σ' έναν αόρατο διάλογο μεταξύ τους τις απόψεις που διατυπώθηκαν από τα αντίθετα στρατόπεδα. Για την έννοια της δικτατορίας η οποία στον 20ο αιώνα μεταβάλλει το περιεχόμενο της και μετατρέπεται σε συνώνυμο του αυταρχισμού και του τρόμου, ο Τραβέρσο συνδυάζει τις απόψεις του Σμιτ και του Τρότσκι, όπου για τον δεύτερο η επαναστατική τρομοκρατία που άσκησαν οι μπολσεβίκοι ήταν αναγκαίο εργαλείο μιας νέας εξουσίας. Ο Σμιτ στο πρόσωπο του Χίτλερ έβλεπε εκείνον τον κυρίαρχο που επειδή μπορούσε να αποφασίζει για την κατάσταση εξαίρεσης νομιμοποίησε την τρομοκρατία και την τακτική του εμφύλιου πολέμου. Σε συνθήκες εξαιρετικά έκτακτης ανάγκης, έκτακτα μέτρα υιοθετούνται προκειμένου να εδραιωθεί η νέα εξουσία και να δημιουργήσει δικό της δίκαιο. Στον ολοκληρωτισμό της βίας που βυθίστηκε η Ευρώπη η διαμάχη μπολσεβικισμού-φασισμού έλαβε υπαρξιακές διαστάσεις και γι' αυτό η βία ήταν άμμετρη και ανελέητη καθώς ενέπλεξε και κινητοποίησε όλη την κοινωνία, ένστολη και άμαχη, άνδρες και γυναίκες, βία που ασκούνταν σε κάθε κατεύθυνση. Ο μηδενισμός αυτής της βίας φαινόταν από τα χαρακτηριστικά του ολοκληρωτικού πολέμου, το βασικότερο του οποίου ήταν ο βομβαρδισμός των αμάχων. Η κάθαρση στο τέλος του πολέμου θα δινόταν σε δύο επίπεδα: αφενός στο όνομα της πολιτικής δικαιοσύνης (οι δίκες στη Νυρεμβέργη), όπου γινόταν επίκληση από τους νικητές κατήγορους των αρχών του φυσικού δικαίου και δίχως προσφυγή στην έννοια της συλλογικής ευθύνης (η χάρη της ιστορίας έναντι του γερμανικού έθνους), και με την πρακτική της αμνηστίας που για τον Καρλ Σμιτ αποτελεί το μοναδικό μέσο για να τερματιστεί νε ανθρώπινο τρόπο ο εμφύλιος πόλεμος (σ. 197).

Βίκτωρ Σερζ

για τον οποίο ο εμφύλιος πόλεμος συνδυάζει την ανομία με την ακραία έξαρση των παθών
Ο Τραβέρσο φέρνει στο προσκήνιο τις ιδέες εκείνες που κυριάρχησαν το κρίσιμο διάστημα στην Ευρώπη, το διάστημα της κρίσης του πολιτισμού διαπιστώνοντας πως "τα άκρα δεν συναντιούνται, αλλά η αντίθεση τους μπορεί να ξεκινάει από την ίδια διαπίστωση: την κρίση της Ευρώπης, την οριστική κατάρρευση μιας πολιτικής τάξης πραγμάτων και την ανάγκη να βρεθεί μια ριζοσπαστική λύση για το μέλλον" (σ. 308). Σ' αυτό το πλαίσιο, και αυτό κατά τη γνώμη μου είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια του βιβλίου, ο Τραβέρσο συζητά τις απόψεις, αντιπαραθέτοντας τις, του Καρλ Σμιτ και του Βάλτερ Μπένγιαμιν. "σχέση μεταξύ Μπένγιαμιν και Σμιτ απεικονίζει την πόλωση που άσκησε στο πνευματικό πεδίο του Μεσοπολέμου ο ευρωπαϊκός εμφύλιος πόλεμος" (σ. 318).

Καρλ Σμιτ

Για τον Σμιτ η ανάγκη να υπάρχει κράτος και έννομη τάξη (γράφει κατά την περίοδο της ασταθούς δημοκρατίας της Βαϊμάρης) προϋποθέτει την παρουσία ενός κυρίαρχου όπου μπορεί να αποφασίσει για την κατάσταση εξαίρεσης. Απηχώντας τον υπαρξιακό φόβο του Χομπς, ο κυρίαρχος του Σμιτ πρέπει να ενδυθεί απεριόριστη εξουσία και να επιζητήσει την υποταγή των υπηκόοων του. Μόνο έτσι θα καταστεί δυνατή η υπέρβαση της αδυναμίας των κοινοβουλευτικών θεσμών.

Βάλτερ Μπένγιαμιν

Αντίθετα, για τον Μπένγιαμιν ο κυρίαρχος ενσαρκώνει μια άδεια κυριαρχία, είναι περισσότερο τραγική μορφή που αδυνατεί να διαφύγει από τη μόνιμη κρίση. Ποιητική αδεία ο Μπένγιαμιν μιλά για τη βία από την σκοπιά του εβραϊκού μεσσιανισμού, μια βία δηλαδή που δεν γεννά το δίκαιο (όπως για τον Σμιτ) αλλά είναι καταστροφική γι' αυτό και γι' αυτό λυτρωτική, βαθιά επαναστατική. Ο μεσσιανισμός του Μπένγιαμιν αντιλαμβάνεται την έλευση του Μεσσία (με τους όρους της πολιτικής θεολογίας είναι το προλεταριάτο) σαν νικητή επί του αντιχρίστου (δηλαδή του ναζισμού). Οι διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις και θεωρήσεις της βίας για τον Σμιτ και τον Μπένγιαμιν είναι πλέον διακριτές: για το Σμιτ η κατάσταση εξαίρεσης επενεργεί εναντίον της λυτρωτικής βίας του Μπένγιαμιν. Ο αντίχριστος με δύο δηλαδή πρόσωπα: αυτό του ναζισμού και εκείνο του άθεου μπολσεβικισμού. Η πνευματική διχόνοια της Ευρώπης που οδήγησε στον εμφύλιο πόλεμο. Το τελευταίο κεφάλαιο με το οποίο κλείνει το βιβλίο του Τραβέρσο τιτλοφορείται "Οι αντινομίες του αντιφασισμού" , ενός ρεύματος σκέψης που δεν είναι φυσικά ενιαίο αλλά διασπασμένο σε μαρξιστικό, χριστιανικό, φιλελεύθερο και ρεπουμπλικανικό, αλλά οριοθετείται από την παρουσία του κοινού εχθρού όλων , του φασισμού. Σ' αυτό το πλαίσιο πρέπει να νοηθεί και η εμβέλεια της αποδοχής από ένα μέρος των διανοουμένων του φαινομένου του σταλινισμού. Στο όνομα του κοινού εχθρού και του καταστροφέα του πολιτισμού που υπήρξε ο φασισμός και ο ναζισμός, ανατιμήθηκε πολιτικά και θεωρητικά το εγχείρημα της κομμουνιστικής ουτοπίας το οποίο, βέβαια, μόλις εξοντώθηκε ο κοινός εχθρός, άρχισε να αποκαλύπτει το πραγματικό του πρόσωπο.  Ευθύνη γι΄αυτό έχει η κληρονομημένη από τον 19ο αιώνα ιδέα της προόου που χρησιμοποιήθηκε ως πολεμικό όπλο κατά του ναζισμού. Ωστόσο, το Άουσβιτς και το Ολοκαύτωμα, όπως αναφέρει ο Τεοντόρ Αντόρνο, δεν μπορούν να ειδωθούν εκτός από αυθεντικά προϊόντα της Δύσης, πολιτικά εργαλεία του ναζισμού, ο οποίος θεωρείται γέννημα της εποχής του Διαφωτισμού, της έκπτωσης προφανώς του Διαφωτισμού από απελευθερωτικό πρόταγμα σε πρόταγμα κυριαρχίας (σ. 360). Οι φρικτές πράξεις απαιτούν εξήγηση, μας λέει στην εισαγωγή του ο Τραβέρσο. Ο διαρκής στοχασμός πάνω σ' αυτές είναι η μόνη προϋπόθεση που υπάρχει προκειμένου να τις αναγνωρίσουμε μόλις τις ξαναδούμε, και το βιβλίο του ιταλού συγγραφέα είναι μια καλή αφορμή γι' αυτό.