Τζωρτζ Στάϊνερ: Τολστόϊ ή Ντοστογιέφσκι

Εκδ. Αντίποδες 2015

Σε ηλικία 30 ετών ο Τζωρτζ Στάϊνερ, ένας από τους σπουδαιότερους κριτικούς λογοτεχνίας της εποχής μας δημοσιεύει την σπουδαία μελέτη του γύρω από τα δύο εμβληματικά μεγέθη της ρωσικής λογοτεχνίας, τον Τολστόϊ και τον Ντοστογιέφσκι, οριοθετώντας συγχρόνως τον τρόπο που πρέπει να διαβάζουμε τους κλασικούς και τον τρόπο που πρέπει να σκεφτόμαστε κριτικά.  Για την εποχή που γράφτηκε η μελέτη ήταν πρωτοποριακή, όχι με την έννοια πως εισήγαγε κάτι καινοτόμο, αλλά αμφισβητώντας τα πορίσματα της "Νέας Κριτικής" που βρισκόταν τότε στο προσκήνιο η οποία απέδιδε σημασία "στη λεπτομέρεια της μορφής, στην αμφισημία και στο αυτοσυνείδητο των σχημάτων του λόγου".  Ο Στάϊνερ θέλει να δει τα πράγματα λίγο βαθύτερα γι' αυτό αναζητεί τις θεολογικές και υπαρξιακές ρίζες των έργων που έχει απέναντί του τονίζοντας στον πρόλογο στην 2η έκδοση του βιβλίου του πως "προσπάθησε να καταδείξει ότι το κύρος των δύο συγγραφέων δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη θεολογική τους στράτευση". Με άλλα λόγια, πήρε στα σοβαρά τα όσα είχαν να πουν οι δύο μεγάλοι συγγραφείς αναφορικά με το περί Θεού ερώτημα το οποίο, με τη σειρά του, υπονοούσε σαφή τοποθέτηση για το περί ανθρώπου ερώτημα.

Η γραφή του Στάϊνερ κυλά τόσο άνετα (γι' αυτό ευθύνεται, φυσικά, και η μετάφραση του Κ. Σπαθαράκη για την οποία θα είναι περήφανος ο αειθαλής Στάϊνερ) όσο και ο προφορικός του λόγος, ένας λόγος που καταπλήσσει με την ρητορική και επιχειρηματολογική δεινότητα του. Καταπλήσσει όμως και η ειλικρίνεια του, καθώς παραδέχεται κατηγορώντας συνάμα τον εαυτό του γι' αυτό επειδή δεν γνώριζε ρωσικά, πως η κριτική προσέγγιση των κειμένων έγινε αποκλειστικά μέσω των διαθέσιμων μεταφράσεων που είχε των Ρώσων κλασικών, ειδικότερα των αξεπέραστων μεταφράσεων στην αγγλική των Λουίζ και Έλμερ Μωντ και Κονστάνς Γκάρνετ. 

George Steiner

Ο Στάϊνερ οριοθετεί το αόρατο νήμα που συνδέει το έργο των Ρώσων κλασικών με τους λογοτέχνες και δραματικούς συγγραφείς του παρελθόντος. Έτσι, ο επικός Τολστόϊ κατάγεται από τα έπη του Ομήρου, ενώ ο Ντοστογιέφσκι αναφέρεται πνευματικά στον Σαίξπηρ. Αλλά και η επιλογή του κάθε αναγνώστη δεν είναι άμοιρη των εσωτερικών προδιαθέσεων του, καθώς πρόκειται "για δύο αντιτιθέμενες ερμηνείες της ανθρώπινης μοίρας, του ιστορικού μέλλοντος και του μυστηρίου του Θεού".

Η πολυμάθεια του Στάϊνερ, και η εξαιρετική μνήμη που διαθέτει, τον βοηθά να ξετρυπώνει από την παγκόσμια λογοτεχνία ρήσεις, υπαινιγμούς, επισημάνσεις, αντιθέσεις και συμφωνίες με τους συγγραφείς που εξετάζει πείθοντας τον αναγνώστη πως η ενασχόληση με την ανάγνωση λογοτεχνικών έργων δεν μπορεί να είναι ούτε πάρεργο, ούτε μια έστω υψηλή διασκέδαση, αλλά μάθημα ζωής και διδάσκει πειθάρχηση και συγκέντρωση του εαυτού στο γράμμα και το πνεύμα του κειμένου- είναι μια πολύ σοβαρή ασχολία. Έτσι, παράλληλα με την σκιαγράφηση του έργου των δύο Ρώσων κλασικών έχουμε την παράθεση ονομάτων άλλων μεγάλων συγγραφέων που ως λαμπροί αστερισμοί αστράφτουν στο στερέωμα που μεσουρανούν ο Τολστόϊ και ο Ντοστογιέφσκι αντανακλώντας σ' αυτούς το φως, αλλά, όπως λέει και το γραφικό "αστήρ αστέρος διαφέρει εν δόξη".

Η επιλογή ανάμεσα σε Τολστόϊ και Ντοστογιέφσκι είναι ζήτημα υπαρξιακής επιλογής και της εικόνας που έχει καθένας για τον Θεό και τον άνθρωπο. Ο Τολστόϊ αντιλαμβάνεται την αρχή και το τέλος της ιστορίας που είναι ο Ιησούς Χριστός όχι με τα δεδομένα και τα δόγματα της ορθόδοξης εκκλησίας αλλά εξορθολογίζοντας το μήνυμα του ευαγγελίου φέρνοντας το περισσότερο κοντά στα μέτρα του ανθρώπου, ενώ ο Ντοστογιέφσκι, πιο σκοτεινός και τραγικός, ζώντας το παράλογο της ύπαρξης και αναζητώντας την παρουσία ενός Λυτρωτή παραδέχεται πως θα προτιμούσε τον Χριστό της Εκκλησίας από την αλήθεια, αν η δεύτερη δεν είχε καμιά σχέση με τον Θεάνθρωπο.  Ο Τολστόϊ "με την προσωπική και συχνά αυθαίρετη ερμηνεία του ευαγγελίου", όπως μας λέει ο Στάϊνερ, ολισθαίνει στην ίδια λογική των αρχαίων αιρεσιαρχών που κόβοντας και ράβοντας, όπως κυριολεκτικά έκαμαν μερικοί εξ αυτών, τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, επιχείρησαν να προσδώσουν μια ορθολογική ερμηνεία της παρουσίας του Χριστού. Αυτό που σώζει τον Τολστόϊ είναι η καλλιτεχνική μεγαλοσύνη του έργου του και ο πλούτος των εικόνων και των ιστοριών που έχει να διηγηθεί, καθώς και ο ανθρωπισμός, μέσω της θεϊκής αντίληψης που προασπίζει, που δονεί την φιλοσοφία του. Οι διαφορές όμως είναι ορατές. Ο Στάϊνερ παραθέτει την άποψη του Μπερντιάεφ που λέει πως "η ιδιοφυϊα του Τολστόϊ ανήκε στο είδος του προφήτη και του θρησκευτικού αναμορφωτή, όχι όμως σε εκείνο του θεολόγου με την παραδοσιακή τεχνική έννοια". Άλλωστε ήταν οι απόψεις του Τολστόϊ που βρήκαν αν όχι εφαρμογή, πάντως ευήκοα ώτα στους φορείς της πολιτικής εξουσίας όπως ήταν οι μπολσεβίκοι του Λένιν και σε διάφορα χιλιαστικά κινήματα που είδαν σ' αυτόν μια θεωρία καταδίκης της κοινωνικής πραγματικότητας. Ο Ντοστογιέφσκι, αντίθετα, απέρριψε την ουτοπία της επί γης βασιλείας αναζητώντας την αλήθεια στον έσω μετανοημένο άνθρωπο, μένοντας περισσότερο πιστός στην εκκλησιαστική κατανόηση του Ιησού Χριστού. Η μεγάλη διαφορά τους τελικά έγκειται στο ότι ο Ντοστογιέφσκι αναμετρήθηκε με την άβυσσο της ψυχής του ανθρώπου, είδε την άβυσσο αλλά δεν τη φοβήθηκε, καθώς "ήταν εξαιρετικά δύσπιστος απέναντι στην ανθρωπιστική διδασκαλία και προτιμούσε να βρίσκεται μαζί με τους πονεμένους, τους τρελούς και κάποτε εγκληματικά διεστραμμένους "δούλους του Θεού".

Ο Τολστόϊ στο προσκεφάλι του, στις τελευταίες μέρες της ζωής του, λέγεται ότι είχε ένα αντίγραφο των "Αδελφών Καραμαζόβ" μαζί με τα "Δοκίμια" του Μονταίν, προσπαθώντας έτσι να εξισορροπήσει τις αντικρουόμενες τάσεις της ψυχής του. Συχνά αναρωτιέμαι, πως θα με βρει και μένα αυτή η ώρα. Τουλάχιστον κάποια μέτρα έχω πάρει, και απέναντι από το κρεβάτι μου, σε ένα ντουλάπι, βρίσκονται αραδιασμένοι όλοι οι τόμοι του Τολστόϊ και του Ντοστογιέφσκι, καθώς και οι κορνιζαρισμένες φωτογραφίες τους- αλλά αν ήθελα να έχω πιο κοντά μου, στο κομοδίνο, κάτι απ' αυτούς, θα επέλεγα επίσης τους "Αδελφούς Καραμαζόβ" και μάλιστα ανοιγμένο στις τελευταίες σελίδες όπου γίνεται αναφορά από τον Αλιόσα και την παρέα των παιδιών στην εκ νεκρών ανάσταση. 

Ζήτω του Καραμάζοβ!

Λίγο πριν την Ανάσταση του Χριστού λέγονται πολλοί και διάφοροι λόγοι, αλλά λίγοι μπαίνουν τόσο βαθιά στο νόημα της εκ των νεκρών ανάστασης, και της καθολικής σημασίας της για όλους, όσο οι τελευταίες σελίδες των "Αδελφών Καραμάζοβ", εκεί όπου ο μοναχός Αλιόσα Καραμάζοβ μιλά για τον μικρό Ηλιούσα. Προσπαθεί να δώσει λόγο παρηγορητικό στους φίλους και τους γνωστούς του, και τότε πετάγεται ο Κόλια και γεμάτος προσμονή ρωτά τον Αλιόσα:

Καραμάζοβ!- φώναξε ο Κόλια- ώστε στ' αλήθεια λέει η θρησκεία πως όλοι μας θα σηκωθούμε από νεκροί και θα ξαναζήσουμε και θα ξαναδούμε πάλι ο ένας τον άλλον, και όλους και τον Ηλιούσετσκα;

Και ο Αλιόσα, "μισογελώντας, μισοενθουσιασμένος" απάντησε στον Κόλια:

Το δίχως άλλο θ' αναστηθούμε, το δίχως άλλο θα τον δούμε, και χαρούμενα, εύθυμα θα διηγηθούμε ο ένας στον άλλο όλα όσα γίνανε.

 Τον επιβεβαιώνει τον Αλιόσα ο Απόστολος Παύλος: "Νυνί δε Χριστός εγήγερται εκ νεκρών, απαρχή των κεκοιμημένων εγένετο" (Α' Κορ. 15,20). Τα παιδιά που είχαν μαζευτεί δίπλα στον Αλιόσα ενθουσιασμένα μόλις ακούν πως δια της εκ νεκρών αναστάσεως θα ξαναδούν τον φίλο τους τον Ηλιούσα, αναφωνούν: Ζήτω του Καραμάζοβ! 

Πραγματικά! "Που σου θάνατε το κέντρον; Που σου άδη, το νίκος"; (Α' Κορ 15,55). Θα έλθει και πάλι ο Ηλιούσα, αυτή είναι μια υπόσχεση που θα πραγματωθεί. Ήξερε από θεολογία ο Ντοστογέφσκυ.

Αλεξάντερ Σολζενίτσιν: Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς

Αλεξάντερ Σολζενίτσιν

Όταν πέθανε το 2008 ο Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, η κομματική φυλλάδα του Κ.Κ.Ε. ο "Ριζοσπάστης" έγραψε για τον θάνατό του αυτό το απίθανο κείμενο:
"Ενας από τους «σημαιοφόρους» της αντισοβιετικής και αντικομμουνιστικής «σταυροφορίας», ο Ρώσος συγγραφέας Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, πέθανε σε ηλικία 89 ετών.
Ηταν από εκείνους που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην ανατροπή του σοβιετικού συστήματος, περιγράφοντάς το στα λογοτεχνικά έργα του με τα πιο μελανά χρώματα, χωρίς να λυπηθεί να το περιβάλλει με ψέματα και υπερβολές, ακόμη κι από το οπλοστάσιο του Γκαίμπελς, για να το διαβάλει...Επιστρέφοντας, λίγο αργότερα (το 1994) στη Ρωσία, λίγα χρόνια μετά την ανατροπή του κοινωνικο-πολιτικού συστήματος που τόσο μίσησε, είχε την τύχη να γευτεί τους «καρπούς» των αντικομμουνιστικών του προσπαθειών, που αποδείχτηκαν πολύ «πικροί» για τα δεκάδες εκατομμύρια των συμπολιτών του, που εξαιτίας της παλινόρθωσης του καπιταλισμού βρέθηκαν στα όρια της εξαθλίωσης, μέσα σε καθεστώς φτώχειας, ανεργίας, διεθνικών αιματοχυσιών, κατάργησης ιστορικών κοινωνικών κατακτήσεων, χειραγώγησης κάθε θεσμού από την ολιγαρχία του πλούτου.
Προς το τέλος της ζωής του προσπάθησε να αρθρώσει έναν κριτικό λόγο στην κατάσταση που επικρατεί στη Ρωσία σήμερα, αλλά από θέσεις οπισθοδρομικές και εθνικιστικές. Δεν μπόρεσε να υπερβεί το αντισοβιετικό και αντικομμουνιστικό του παρελθόν, όπως έκανε ένας άλλος πολύ γνωστός «αντιφρονούντας» αντισοβιετικός συγγραφέας και φιλόσοφος, ο Αλεξάντρ Ζινόβιεφ, που μετά την επιστροφή του στη Ρωσία, ζήτησε συγνώμη από το ρωσικό λαό για την προηγούμενη αντισοβιετική του δράση.
Ετσι και θα μείνει στην ιστορία! Σαν ένας από αυτούς που σημάδευαν τον κομμουνισμό και πέτυχαν τον ίδιο το ρωσικό λαό!"  
Βγαλμένο από τις καλύτερες παραδόσεις της σταλινικής εποχής, το παραπάνω κείμενο δικαιώνει την προσπάθεια που κατέβαλε ο Σολζενίτσιν να διαφωτίσει πρώτα τους συμπατριώτες του και ύστερα όλον τον κόσμο για τον ολοκληρωτισμό του σοβιετικού καθεστώτος και της οντολογικής απομείωσης του ανθρώπινου προσώπου στο όνομα δήθεν ανώτερων κοινωνικών ιδανικών, όπως ήταν το κομμουνιστικό καθεστώς που ρήμαξε τη Ρωσία και τον υπόλοιπο κόσμο όπου επιβλήθηκε. Τέτοια βιβλία σαν το "Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς", το "Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ" ή οι Ϊστορίες από την Κολυμά", μορφή ευαγγελίου πρέπει να λάβουν και να διαβάζονται υποχρεωτικά ήδη από τα σχολικά χρόνια προκειμένου να διαλύουν κάθε μορφή ψευδαίσθησης την στιγμή που γεννιέται η πολιτική συνείδηση στο νέο άνθρωπο.

Έκδοση Signet Classics, μτφρ: Ralph Parker

Ο Σολζενίτσιν ανήκει στην κατηγορία εκείνων των ανθρώπων που έζησαν για να καταθέσουν μια μαρτυρία, τη μαρτυρία για τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό, για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης που μέσα τους φυλακιζόταν η ανθρωπιά, η αλήθεια και η αξιοπρέπεια. Συνελήφθη το 1945 και καταδικάστηκε σε στρατόπεδο αναγκαστικής εργασίας για 8 χρόνια με την κατηγορία πως έκαμε ένα επικριτικό σχόλιο στον πατερούλη Στάλιν. Αργότερα θα αποκατασταθεί όταν την ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης θα αναλάβει ο Νικήτα Χρουστσώφ και θ' αποκαλυφθεί σ' όλον τον κόσμο η εγκληματική πολιτική του Ιωσήφ Τζουγκασβίλι. Η κατάσταση αυτή θ' αλλάξει ξανά και με την απομάκρυνση του Χρουστσώφ από το τιμόνι της χώρας ο Σολζενίτσιν θα βρεθεί στο στόχαστρο των αρχών. Τον απομακρύνουν από την 'Ενωση Συγγραφέων, του κατάσχουν το αριστούργημα του "Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ" και το 1974 αναγκάζεται να φύγει από την ΕΣΣΔ, νωρίτερα όμως είχε προλάβει να βραβευτεί με το βραβείο νόμπελ λογοτεχνίας. Το 1994 που θα επιστρέψει ξανά πίσω στη Ρωσία θα βρει μια χώρα τελείως αλλαγμένη. Η Ρωσία είναι πια ελεύθερη από την κομμουνιστική τυραννία, αλλά ο Σολζενίτσιν έχει βρει έναν άλλο εχθρό τώρα, αυτόν που ενσαρκώνει η νέα ολιγαρχία που προέκυψε από τα συντρίμια του παλαιού καθεστώτος, ο αρπακτικός καπιταλισμός (ο οποίος δεν έχει βέβαια καμιά σχέση με την μορφή εκείνη που γεννήθηκε στη Δύση) και το δυτικό life style που ξενίζει παραδοσιακά ήθη του ρώσικου πολιτσιμού. Γεννιέται έτσι ένας ιδιόμορφος εθνικισμός, όχι άγνωστος πάντως στη ρωσική πνευματική ζωή, και ένας αντιδυτικισμός που προσδιορίζουν την πολιτική σκέψη του Σολζενίτσιν ως τον θάνατό του. Η αλήθεια είναι πως ο Σολζενίτσιν έζησε μια ιδιότυπη εξορία, στο Βερμόντ των ΗΠΑ, και δεν συμμετείχε στην πνευματική ζωή της Αμερικής, δεν γνώρισε από μέσα την κοινωνία που ζούσε (δεν ήξερε καλά ούτε την αγγλική γλώσσα), και η αντίληψη του κόσμου που διαμόρφωσε δεν επηρεάστηκε από την πατρίδα που τον φιλοξένησε, παρέμεινε σε όλη του τη ζωή ένας Ρώσος, νοσταλγώντας την ιδέα της αγνής και αμόλυντης από ξένες επιδράσεις Ρωσίας.

Η ελληνική έκδοση, εκδ. Πάπυρος, μτφρ: Δ. Τριανταφυλλίδης

Το "Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς" κυκλοφόρησε το 1962. Σαν λογοτεχνική μορφή το βιβλίο δεν έχει ενδιαφέρον, δεν εμπεριέχει την ποικιλία των χαρακτήρων και των εντάσεων ενός βιβλίου όπως το "Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων" του Ντοστογέφσκυ. Το κάτεργο του Σολζενίτσιν είναι μουντό, βαρύ, πεζό. Η πάλη για την καθημερινή επιβίωση του κεντρικού ήρωα Ιβάν Ντενίσοβιτς Σούκοβ διαποτίζει την ψυχή του αναγνώστη, αναλύεται και η παραμικρή λεπτομέρεια που σκαρφίζεται ο Ιβάν Ντενίσοβιτς για να επιβιώσει, πώς θα ξεγελάσει τους δεσμοφύλακες, πως θα φάει τα ελάχιστα ψίχουλα ψωμιού για να επιβιώσει. Δεν υπάρχουν μεταφυσικές πτήσεις, σκέψεις ή επαναστατικές ιδέες, προέχει η μέρα να περάσει δίχως προβλήματα, μια "ημέρα δίχως μαύρα σύννεφα, σχεδόν μια ευτυχισμένη μέρα": αυτός είναι ο στόχος του Ιβάν Ντενίσοβιτς στο σταλινικό γκούλαγκ. Όπως γράφει ο Σολζενίτσιν για τον ήρωά του, μιλώντας φυσικά για τις εμπειρίες που και ο ίδιος έζησε, "η ζωή στο στρατόπεδο συγκέντρωσης τον εξουθένωνε από το πρωινό ξύπνημα ως την ώρα του βραδινού ύπνου, δίχως ένα δευτερόλεπτο για ξένοιαστους στοχασμούς". Κι όμως, μέσα σ' αυτό το περιβάλλον μπορούν να αναπτυχθούν ανθρώπινες συντροφικές σχέσεις, ένα απλό κοίταγμα, μια χειρονομία, ένας απλός λόγος, ακόμα και η προσφορά ενός μπισκότου στον φυλακισμένο συνάνθρωπο, φανερώνουν πως η τεχνική της επιβίωσης και η διατήρηση της αξιοπρέπειας δεν νικήθηκαν από το καταπιεστικό καθεστώς. Ο Σολζενίτσιν έζησε και μαρτύρησε, και η μαρτυρία του "αληθής εστί".

Βασίλι Γκρόσμαν: Ζωή και Πεπρωμένο

"Σε όλο το διάστημα της ανθρώπινης ιστορίας, οι άνθρωποι προσπάθησαν, εις μάτην, να δικαιώσουν εαυτούς" (Β. Γκρόσμαν).

Αρκετός χρόνος αφιερώθηκε για την ανάγνωση του "Ζωή και Πεπρωμένο" του Βασίλι Γκρόσμαν στην αγγλική μετάφραση του Robert Chandler από τις αξεπέραστες σε ποιότητα, όχι μόνο όσον αφορά την έκδοση αλλά και τον κατάλογο βιβλίων που διαθέτουν, εκδόσεις New York Review of Books. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε πρόσφατα το βιβλίο από τις εκδόσεις Γκοβόστη

σε μετάφραση Γιώργου Μπλάνα. Διαφορά τιμής: 35 ευρώ η ελληνική έκδοση, 24 ευρώ από τον αμερικάνικο εκδοτικό οίκο, άρα δεν συζητείται ποιά έκδοση οφείλει κανείς να προτιμήσει όταν η ανάγνωση είναι γι' αυτόν σαν την καθημερινή τροφή.
Ο Βασίλι Γκρόσμαν

είναι από τους συγγραφείς εκείνους που ένας κομμουνιστής δύσκολα μπορεί να αγαπήσει, πόσο μάλλον να τον διαβάσει. Αυτή ήταν η τύχη του βιβλίου του στην κομμουνιστική Ρωσία. Ο ίδιος είχε παραδώσει το χειρόγραφο του βιβλίου τον Οκτώβριο του 1960 στον εκδοτικό οίκο Znamya. Ήταν η περίοδος της αποσταλινοποίησης, αλλά οι πάγοι δεν έλιωναν όσο γρήγορα πίστευ ο Γκρόσμαν. Η KGB κατάσχεσε το χειρόγραφο, και όπως αναφέρει ο Robert Chandler στην εισαγωγή του, ήταν η μία από τις δύο φορές που οι σοβιετικές αρχές "συνέλαβαν" το βιβλίο παρά τον συγγραφέα, και φυσικά αναφέρεται στο "Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ" του Σολτζενίτσιν. Παρά τις απέλπιδες προσπάθειες του Γκρόσμαν, το βιβλίο δεν κυκλοφόρησε στη Ρωσία όσο εκείνος ζούσε. Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια του Σουσλώφ, του κυριώτερου ιδεολογικού εκπροσώπου επί εποχής Χρουστσώφ και Μπρέζνιεφ, πως το βιβλίο δεν μπορούσε να εκδοθεί για τα επόμενα εκατό ή διακόσια χρόνια! Δίχως καμιά ελπίδα ν αδει το βιβλίο τυπωμένο όσο ζούσε, ο Γκρόσμαν, ο σπουδαίος αυτός ουκρανο-εβραίος συγγραφέας, θα πεθάνει στις 14 Σεπτεμβρίου 1964. Έπρεπε να έλθει ο Γκορμπατσώφ και η πολιτική της "διαφάνειας" προκειμένου οι σοβιετικοί πολίτες να διαβάσουν το βιβλίο το 1988.
Το βιβλίο συγκρίνεται συχνά με το έπος της ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα "Πόλεμος και Ειρήνη"

του Τολστόι. Σαφέστατα το "Ζωή και Πεπρωμένο" είναι έργο επικών διαστάσεων, όχι μόνο για τον όγκο του, αλλά και για το περιεχόμενο του, τη μάχη των Ρώσων στο Στάλινγκραντ. Ωστόσο, θεωρώ πως οι πολεμικές σκηνές όπως αυτές απεικονίζονται λογοτεχνικά από τον Τολστόι στο δικό του έπος δεν μπορούν να συγκριθούν μ' αυτές του Γκρόσμαν. Αυτό που συνδέει τους δύο συγγραφείς είναι η φιλοσοφικοπολιτική ανάλυση που επιχειρούν στα θέματα που τους απασχολούν με αφορμή τα κοσμοϊστορικά γεγονότα που αντιμετώπισαν: ο Τολστόι την εισβολή του Ναπολέοντα στη Ρωσία και ο Γκρόσμαν την εισβολή των Ναζί στη Ρωσία, ειδικότερα τη μάχη του Στάλινγκραντ. Ωστόσο ο Γκρόσμαν επειδή θέλει να μιλήσει εξ ονόματος του ανθρωπισμού, δεν καταφέρεται μονάχα ενάντια στο απάνθρωπο ναζιστικό καθεστώς, αλλά με αφορμή την άμυνα των Ρώσων στο Στάλινγκραντ προβαίνει σε ολοκληρωτική κριτική του σοβιετικού μοντέλου εξουσίας και ανθρώπου που οδήγησε στον αφανισμό εκατομμύρια απλών ανθρώπων στο όνομα της κομμουνιστικής ουτοπίας. Οι σελίδες αυτές στον Γκρόσμαν είναι που μένουν στη μνήμη και όχι τόσο η λογοτεχνική του πλοκή ή οι περιπέτειες των χαρακτήρων του. Σ' αυτό το επίπεδο η λογοτεχνική αξία του "Πόλεμος και Ειρήνη" είναι σαφώς ανώτερη. Όμως παρά τη λογοτεχνική του αδυναμία, η πολιτική αξία του "Ζωή και Πεπρωμένο" είναι αδιαμφισβήτητη και ισάξια του Σολτζενίτσιν ως κριτική του σοβιετικού συστήματος εξουσίας και πολιτισμού. Το έργο περιλαμβάνει πλειάδα χαρακτήρων και σκηνών που εναλλάσονται γρήγορα. Ας πούμε πως κεντρικός χαρακτήρας είναι ο σοβιετικός επιστήμονας, εβραϊκής καταγωγής Βίκτωρ Στρουμ ο οποίος φθάνει στο έσχατο σημείο ταπείνωσης υπογράφοντας, κατόπιν έμμεσων απειλών, κείμενο κατηγορίας εις βάρος άλλων επιστημόνων ύστερα από "συμβουλές" των κομματικών κομισσαρίων. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες αποτελούν φορείς των ιδεών και της πολιτικής τραγωδίας που έπληξε τη Ρωσία από το 1917 και εξής. Μιλάει ένας παλιός μπολσεβίκος, της παλιάς φρουράς που έζησε τα γεγονότα του '17 και τώρα βρίσκεται σε σταλινικό στρατόπεδο συγκέντρωσης: "Δεν καταλάβαμε την ελευθερία. Την συντρίψαμε. Ακόμα και ο Μαρξ δεν τη θεωρούσε άξια- είναι όμως η βάση, το νόημα, το θεμέλιο όλων των θεμελίων....δίχως ελευθερία δεν υπάρχει προλεταριακή επανάσταση.....και έτσι οι κομμουνιστές δημιούργησαν είδωλα, φόρεσαν στρατιωτικές στολές και επωμίδες, άρχισαν να κηρύττουν τον εθνικισμό και να επιτίθενται στην εργατική τάξη". Διπλός είναι ο στόχος του Γκρόσμαν στο βιβλίο: να καταγγείλει τον απάνθρωπο χαρακτήρα τόσο του Φασισμού όσο και του Σταλινισμού. Μιλώντας για τον Φασισμό σε ένα σημείο αναφέρει: "το ένστικτο της αυτοσυντήρησης υποστηρίζεται από την υπνωτική δύναμη των οικουμενικών ιδεολογιών. Αυτές προκαλούν τους ανθρώπους να επιτελέσουν κάθε θυσία, να αποδεχτούν κάθε μέσο προκειμένου να ικανοποιήσουν τον ύψιστο των στόχων: τη μελλοντική υπεροχή της πατρίδας, την παγκόσμια πρόοδο, την μελλοντική ευτυχία της ανθρωπότητας, ενός έθνους, μιας κοινωνικής τάξης".

Ο Γκρόσμαν δεν διακρίνει μεταξύ Φασισμού και Κομμουνισμού, καθώς μιλά εξ ονόματος της αξιοπρέπειας του ανθρώπου που συνθλίβεται από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η παρακάτω διατύπωση είναι, κατά την άποψη μας, θεμελιακή: "Υπόκειται σε μεταλλαγή η ανθρώπινη φύση στο καζάνι της ολοκληρωτικής βίας; Χάνει ο άνθρωπος τούτη τη εγγενή λαχτάρα για ελευθερία; Το πεπρωμένο τόσο του ανθρώπου όσο και του ολοκληρωτικού κράτους εξαρτάται από την απάντηση σ' αυτό το ερώτημα. Αν η ανθρώπινη φύση αλλάζει, τότε ο αιώνιος και ο παγκοσμίων διαστάσεων θρίαμβος του δικατορικού Κράτους είναι διασφαλισμένος. Αν η λαχτάρα για ελευθερία παραμένει σταθερή, τότε το ολοκληρωτικό Κράτος είναι προορισμένο να εξαφανιστεί..... Η λαχτάρα του ανθρώπου για ελευθερία μπορεί να καταπιεστεί αλλά δεν καταστρέφεται ποτέ. Ο ολοκληρωτισμός δεν μπορεί ποτέ ν' απαρνηθεί τη βία. Αν το κάνει, τότε εξαφανίζεται. Η αιώνια, ατελεύτητη βία, φανερή ή κεκαλυμμένη, είναι το θεμέλιο του ολοκληρωτισμού. Ο άνθρωπος δεν απαρνιέται εθελούσια την ελευθερία. Αυτό το συμπέρασμα προσφέρει ελπίδα για την εποχή μας, ελπίδα για το μέλλον".

Η φιλοσοφία της ιστορίας για τον Γκρόσμαν δεν είναι απάνθισμα αφηρημένων ιδεών ή κάποιων μεταφυσικών αληθειών, είναι πιο ταπεινή και γι' αυτό προσφέρει κάποια ελπίδα: "Η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι η μάχη του καλού που παλεύει για να υπερνικήσει το κακό. Είναι η μάχη που δίνει το μέγιστο κακό να καταπνίξει έναν ελάχιστο πυρήνα ανθρώπινης καλοσύνης. Αλλά αν αυτό που είναι ανθρώπινο στα ανθρώπινα πλάσματα δεν έχει, ακόμα και σήμερα, καταστραφεί, τότε το κακό δεν θα θριαμβεύσει ποτέ".
 Αυτό το μάθημα ελευθερίας και αξιοπρέπειας προσφέρει ο Βασίλι Γκρόσμαν στο επικό του βιβλίο.

Βαρλαμ Σαλαμοφ: Οι βιβλιοθήκες μου

Αυτό το καλαίσθητο βιβλιαράκι κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα σε μετάφραση (από τα ρωσικά) της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Όπως αναφέρει ο εκδότης, η μετάφραση αφιερώνεται στην γαλλίδα μεταφράστρια του Σαλάμοφ Sophie Benech, η οποία είχε εκδώσει το έργο στις παρισινές εκδόσεις Interferences.Εδώ http://larepubliquedeslivres.com/defis-dilemmes-et-delices-du-metier-de-traducteur/ δημοσιεύεται μια σημαντική συνέντευξη της μεταφράστριας σχετικά με τη δουλειά της, για το έργο του μεταφραστή εν γένει, και όπως λέει στην αρχή "Chaque traduction est un voyage dans un nouvel univers, une occasion d’approfondir ses  connaissances ou d’en acquérir, une rencontre avec une personne hors du commun — je parle de l’auteur, bien sûr." (Κάθε μετάφραση είναι ένα ταξίδι σε ένα καινούργιο σύμπαν, μια ευκαιρία εμβάθυνσης στις γνώσεις του ή για την απόκτηση τους, μια συνάντηση με ένα πρόσωπο πέρα από τα συνηθισμένα- μιλώ, βεβαίως, για τον συγγραφέα"). 
Η Sophie Benech, εκδίδει τις μεταφράσεις της στον μικρό εκδοτικό οίκο Interferences http://editions-interferences.com/ που ειδικεύεται σε μεταφράσεις κυρίως ρώσων συγγραφέων, αν και η εκδοτική λίστα του είναι μικρή, περιλαμβάνει κάποια όχι ιδιαίτερα γνωστά έργα. (Θα πρέπει στο μέλλον να τα διερευνήσουμε).  Η έκδοση του βιβλίου στα γαλλικά έγινε το 1993. Ο εκδότης της Άγρας αναφέρει πως η ελληνική μετάφραση είναι στην ουσία η δεύτερη μετάφραση μετά την γαλλική, κι αυτό από μόνο του είναι ένα επίτευγμα.
Το βιβλίο περιγράφει την αγωνιώδη αναζήτηση μιας ψυχής, της ψυχής του Σαλάμοφ για το βιβλίο, τη σχέση του Σαλάμοφ με το βιβλίο. Από την αρχή ως το τέλος, μέσα από τις περιπέτειες στα κάτεργα του σταλινικού καθεστώτος, ο συγγραφέας των "Ιστοριών από την Κολυμά"  θυμάται και εξιστορεί την σχέση του με τα βιβλία,  προβαίνει σε κάποιες παρατηρήσεις για άλλους συγγραφείς που τον σημάδεψαν, ωστόσο αυτό που μένει στον αναγνώστη είναι η ερωτική σχέση που ο Σαλάμοφ έχει με την ανάγνωση και πόσο αυτή τον στήριξε κατά τη διάρκεια των φυλακίσεων του. Το μικρό αυτό βιβλιαράκι θα έπρεπε να μοιράζεται δωρεάν σε όλους τους μαθητές που ξεκινούν την πορεία τους αναζητώντας πρότυπα. Ο Σαλάμοφ είναι πρότυπο, άγιος της ανάγνωσης, της εμμονής με την ανάγνωση: η ίδια αυτή εμμονή που τον διατήρησε στη ζωή προκειμένου να καταγράψει την φρίκη της σταλινικής περιόδου στη Ρωσία. Οι δύο τελευταίες φράσεις του βιβλίου μένουν στη μνήμη κάθε αναγνώστη: ¨Τα βιβλία είναι ό,τι καλύτερο έχουμε στη ζωή, είναι η αθανασία μας", και το πιο συνταρακτικό ακόμα: "Λυπάμαι που ποτέ δεν είχα τη δική μου βιβλιοθήκη".  Μπορεί να μην είχες την τύχη να έχεις δική σου βιβλιοθήκη Βαρλάμ Σαλάμοφ, αλλά το κορυφαίο σου έργο που κοσμεί τις δικές μας βιβλιοθήκες φωτίζει και δίνει νόημα στα υπόλοιπα βιβλία μας, κυρίως αποκρυπτογραφεί το νόημα της υπάρξεως και είναι διαβάζοντας αυτό το ένα και μοναδικό βιβλίο σου να κατανοείς τα υπόλοιπα. Τα βιβλία που δεν είχες, στο ένα και μοναδικό "Ιστορίες από την Κολυμά", περιέχονται όλα.