Otfried Hofius: Η αλήθεια του Ευαγγελίου. Συναγωγή Καινοδιαθηκικών Μελετών

Ευτυχώς που υπάρχουν οι εκδόσεις του "Άρτου Ζωής" (υπεύθυνος ο Σταύρος Ζουμπουλάκης) (καθώς και, φυσικά, οι εκδόσεις "Εν Πλω") για να διαβάζουμε καλά θεολογικά βιβλία.

Ο Ότφρηντ Χόφιους είναι Γερμανός θεολόγος, ειδικός στην Καινή Διαθήκη, ο οποίος όπως διαβάζουμε στο προλογικό σημείωμα του βιβλίου "στο ανθρωπιστικό σχολείο στο οποίο φοίτησε (έως το 1957) διδάχθηκε αρχαία ελληνικά, λατινικά και εβραϊκά σε υψηλότατο επίπεδο". Η πρώτη παρατήρηση είναι πως δίχως αυτόν τον εξοπλισμό δεν μπορείς να κάνεις επιστημονική θεολογία, ίσως ούτε καν κατηχητικό κήρυγμα- αλλά εδώ μιλάμε για γερμανικά σχολεία. Μάλιστα, όπως φαίνεται ο Χόφιους είναι γνώστης και της Ορθόδοξης Παράδοσης, καθώς ορισμένες από τις μελέτες που εμπεριέχονται στον τόμο φανερώνουν μια λεπτομερειακή γνώση θεμάτων που κανονικά θα αναλύονταν από ορθόδοξους θεολόγους, όπως φερ' ειπείν το άρθρο με θέμα "Η ανάσταση του Λαζάρου στους λειτουργικούς ύμνους της Ορθόδοξης Εκκλησίας", ή ακόμη και το "Άνθρωπος και κτίση. Ρωμ 8,18-25 και η ερμηνεία του ιερού Χρυσοστόμου".

Από τα κείμενα του βιβλίου, εκείνο που μου έκανε την  περισσότερη εντύπωση και μ' άφησε σε σκέψεις ήταν "Η Ανάσταση των νεκρών ως γεγονός σωτηρίας. Σκέψεις στο 15ο κεφάλαιο της Α' Προς Κορινθίους Επιστολής", όπου ο Χόφιους θεωρεί πως το γεγονός της εκ νεκρών ανάστασης δεν είναι ένα καθολικό γεγονός αλλά αφορά τους χριστιανούς και μόνο. Γράφει συγκεκριμένα: "Επομένως θα καταστούν ζωντανοί "οι του Χριστού", δηλα΄δη αυτοί που ανήκουν στον Χριστό, και αυτοί είναι, σύμφωνα με την κατά τα λοιπά χρήση της γλώσσας του αποστόλου, εκείνοι οι οποίοι πιστεύουν στον Χριστό. Για μια ανάσταση των ανθρώπων που δεν πιστεύουν στον Χριστό δεν γίνεται λόγος ούτε σε σύνδεση με το στ. 23, αλλά ούτε και σε κάποιο άλλο τμήμα του κεφαλαίου μας.....Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε βέβαιο ότι ο Παύλος στο 15ο κεφάλαιο της Α' Προς Κορινθίους Επιστολής μιλάει μόνο για την ανάσταση αυτών που πιστεύουν στον Χριστό".

Αναμφισβήτητα η εκ νεκρών ανάσταση είναι μια χριστιανική ελπίδα η οποία ομολογείται στο Σύμβολο της Πίστεως, μια εσχατολογική προσδοκία. Όμως πως θα αποδοθεί τότε δικαιοσύνη αν δεν υπάρχει καθολική εκ νεκρών ανάσταση; Η έσχατη κρίση των μη χριστιανών είναι η παραμονή τους στον άδη, η βύθιση στην απελπισία του μηδενός; Ακόμα και ο πλούσιος στην παραβολή με τον φτωχό Λάζαρο είχε συνείδηση του χάσματος ανάμεσά τους. Βέβαια, υπάρχει η ανάσταση κρίσεως που αφορά αυτούς που δεν έζησαν εν Χριστώ (Πράξεις 24,15), αλλά ως προοπτική η εν σώματι εκ νεκρών ανάσταση είναι καθολική, αφορά όλους. 

Ο N.T.Wright, αυτός ο σπουδαίος αγγλικανός θεολόγος αλλά με ρίζες στην ορθόδοξη παράδοση, προειδοποιεί πως το το να μην ομιλεί κανείς για ανάσταση υποδηλώνει εξουσιαστικές βλέψεις και τυραννική νοοτροπία: "No wonder the Herods, the Caesars and the Sadducees of this world, ancient and modern, were and are eager to rule out all possibility of actual resurrection. They are, after all, staking a counter-claim on the real world. It is the real world that the tyrants and bullies (including intellectual and cultural tyrants and bullies) try to rule by force, only to discover that in order to do so they have to quash all rumours of resurrection, rumours that would imply that their greatest weapons, death and deconstruction, are not after all omnipotent". (σ. 737, N.T.Wright : The Resurrection of the Son of God, 2003)

Το Προσδοκώ Ανάσταση Νεκρών μπορεί να σημαίνει , λοιπόν, προσδοκώ την δικαιοσύνη του Θεού- κι αυτή είναι μια καθολική ελπίδα. 

Ιερομόναχος Γρηγόριος: Η Θεία Ευχαριστία και η Θεία Κοινωνία

Έκδοση Δόμος, 2001

Επίκεντρο της ζωής του Χριστιανού είναι η μετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας και ειδικότερα στο μυστήριο των μυστηρίων, τη Θεία Ευχαριστία. Ο σκοπός της ύπαρξης της εν Χριστώ ζωής είναι η όσο το δυνατό συχνότερη Θεία Κοινωνία η οποία όμως προϋποθέτει κάποιες αξιώσεις πνευματικότητας, προσοχής και εγρήγορσης εκ μέρους του πιστού.

Ο αγιορείτης Ιερομόναχος Γρηγόριος του Κουτλουμουσιανού Κελλίου του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου μας έχει δώσει εξαιρετικά συγγράμματα πνευματικής καλαισθησίας που αναδεικνύουν διάφορες όψεις της χριστιανικής πίστης. Το συγκεκριμένο περιγράφει, όσο είναι δυνατό αυτό, τους αναβαθμούς της Θείας Λειτουργίας η οποία κορυφώνεται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και τη συνακόλουθη άξια συμμετοχή των πιστών σ' αυτό. 

Κατάφορτο από βιβλικές παραπομπές και πατερικές αναφορές, το βιβλίο του Ιερομονάχου Γρηγορίου αποτελεί μια ουσιαστική βάση για στοχασμό και εσωτερική ανακεφαλαίωση από την πλευρά του πιστού για τον σκοπό της ύπαρξης του, είναι μια υπενθύμιση του ρεαλιστικού χαρακτήρα της χριστιανικής ζωής η οποία συνίσταται στην βρώση του σώματος του Χριστού και στην πόση του  αίματός του- τίποτα λιγότερο απ' αυτό. Η άξια συμμετοχή στην Θεία Κοινωνία πρέπει να συνιστά τη μόνη μέριμνα του χριστιανού. Επίσης πολύ σημαντική είναι η συνεισφορά του βιβλίου στο ότι διαλύει πλάνες, δυστυχώς επικρατούσες ακόμη ανάμεσα σε κύκλους πιστών, όπως λ.χ. η εθιμοτυπική και σπάνια προσέλευση στο Άγιο Ποτήριο. Λέει συγκεκριμένα κάπου: "Ο ιερός Χρυσόστομος καταδικάζει με τα αυστηρότερα λόγια μια συνήθεια την οποία έχουν ακόμη και σήμερα οι χριστιανοί: Να κοινωνούν μόνον στις μεγάλες εορτές, ανεξάρτητα από το εάν είναι προετοιμασμένοι ή όχι για τη θεία Κοινωνία.  Οι χριστιανοί αυτοί νομίζουν ότι αν κοινωνήσουν μόνο μία φορά το χρόνο χωρίς εξομολόγηση και πραγματική μετάνοια για τις αμαρτίες τους δεν καταδικάζονται γι' αυτό". 

Είναι επιτακτική, λοιπόν, η συχνή μετοχή στο μυστήριο, με τις προϋποθέσεις που κανόνισαν οι άγιοι Πατέρες οι οποίοι παρέχουν τον ασφαλή οδηγό για τη βίωση της χριστιανικής ζωής στην πληρότητά της. Με το βιβλίο αυτό ξεκαθαρίζονται πολλά μυθεύματα γύρω από το τόσο σημαντικό αυτό θέμα γιατί περιέχει την θεολογία της Εκκλησίας, την απλανή διδασκαλία που καθοδηγεί σωστά τους πιστούς. Όσο δύσκολη κι αν είναι αυτή η προσπάθεια αξίζει να το προσπαθήσει κανείς, να αξιωθεί δηλαδή κάποτε να κοινωνήσει αξίως των αχράντων μυστηρίων.

Φλάννερυ Ο' Κόννορ: Ημερολόγιο Προσευχής

Εκδόσεις Αντίποδες-Μετάφραση Γ. Παλαβός

Η Φλάννερυ Ο' Κόννορ ήταν πιστή Ρωμαιοκαθολική που ζούσε στον προτεσταντικό Νότο των Ηνωμένων Πολιτειών, και αυτό το στοιχείο από μόνο του δημιουργεί περιέργεια και μεγάλο ενδιαφέρον γι' αυτή την εντελώς ιδιαίτερη λογοτεχνική γραφή. 

Το "Ημερολόγιο Προσευχής" κανονικά δεν θα έπρεπε να εκδοθεί. Ήταν οι προσωπικές στιγμές της Ο' Κόννορ, το γράψιμο ως μια μορφή προσευχής που έλεγε ο "δικός της Κάφκα", αλλά και μια πραγματική προσευχή καθ' αυτή την οποία απευθύνει στον χριστιανικό Θεό. Η παραβίαση της ιδιωτικότητας, ωστόσο, επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στην αίσθηση περί δημιουργίας που είχε αναπτύξει η Ο' Κόννορ, αν και από τα λόγια αυτά μπορεί να συναχθεί μια θεολογία η οποία ριζώνει στην εκκλησιαστική παράδοση, όχι μονάχα αυτή στην οποία ανήκει η συγγραφέας.

Η προσευχή της Ο' Κόννορ είναι μια ασκητική προσέγγιση του κόσμου: "Κύριε, Σε παρακαλώ, χάρισε μου τη διαύγεια. Σε παρακαλώ, καθάρισε το μυαλό μου". Στην ορθόδοξη Θεία Λειτουργία λέγεται μεταξύ άλλων το παρακάτω απόσπασμα ευχής: 

"Και τους της διανοίας ημών διάνοιξον οφθαλμούς". Η όλη προσπάθεια της αμερικανίδος συγγραφέως μπορεί να ενταχθεί στο πλαίσιο μιας νηπτικής προσπάθειας. 

"Δεν θέλω να πιστεύω στην Κόλαση αλλά στον Παράδεισο". Όσοι έχουν διαβάσει τον Αββά Ισαάκ τον Σύρο, αλλά και άλλους Πατέρες θα ενθυμούνται τους τρόπους γνώσης του Θεού. Η Ο' Κόννορ αναζητά την τέλεια γνώση Αυτού, να τον αγαπά ενθυμούμενη όχι την καταδίκη της κόλασης, όχι να εκτελεί τις εντολές Του από τον φόβο της κολάσεως, αλλά να αγαπά τον Θεό ως χορηγό του Είναι. Η Ο' Κόννορ είναι φύση δοξολογική. Λέει κάπου αλλού: "Δεν θέλω το ημερολόγιο να είναι άσκηση στη μεταφυσική αλλά ένας ύμνος στον Θεό". Τί μέσα διαθέτει γι' αυτό; Μόνο το γράψιμο, στο μοναχικό της δωμάτιο στοχάζεται δια του νου, αλλά προσπαθεί να ενώσει τη καρδιά με το νου. 

Όπου κι αν κοιτάξουμε στο μικρό προσευχητάρι που συγγράφει η Φλάννερυ Ο' Κόννορ θα δούμε απόηχο προσευχών και εκκλήσεων τις οποίες θα συνυπέγραφαν άγιοι και ασκητές της Εκκλησίας. Κάποιες στιγμές μας συγκινεί ιδιαίτερα, όταν αναφέρεται με τρυφερά λόγια στον Κάφκα, ένα αδελφό πνεύμα: "Σε παρακαλώ Κύριε, δώσε μου την απαραίτητη Χάρη, και Σε παρακαλώ, ας μην είναι τόσο δύσκολο να τη λάβω, όσο ήταν για τον Κάφκα". Το Πνεύμα όπου θέλει πνει.

"Σε παρακαλώ, βοήθησε με να καταλάβω έμπρακτα, πόσο ποταπά φέρομαι". Ο 50ος Ψαλμός της μετανοίας, "ότι την ανομίαν μου εγώ γινώσκω, και η αμαρτία μου ενώπιόν μου εστί διαπαντός", βρίσκεται ανά πάσα στιγμή στη σκέψη της Ο' Κόννορ. 

Γράφοντας το παρακάτω κείμενο, εύκολα μας έρχεται στο νου η παραβολή των ταλάντων: η Ο' Κόννορ παρακαλεί τον Θεό να γίνει σπουδαία συγγραφέας- μια προσευχή που τελικά εισακούστηκε. Με δόση ταπεινοφροσύνης προσπαθεί να απεκδυθεί κάθε δική της συμβολή σ' αυτό, αφήνοντας τον Θεό ελεύθερο να δράσει. Πώς; Θυμίζοντας μας το ρηθέν από τους Πατέρες, "το γαρ απρόσληπτον και αθεράπευτον". Να αφιερώσει την συγγραφική της δεινότητα στον Κύριο, αναγνωρίζοντας πως Αυτός είναι η αιτία του ταλάντου της: "Αν ποτέ καταφέρω να γίνω σπουδαία συγγραφέας, αυτό δεν θα συμβεί γιατί θα είμαι όντως σπουδαία, αλλά γιατί ο Θεός με ελέησε να υπογράψω ορισμένα απ' όσα γενναιόδωρα έγραψε για λογαριασμό μου".

Κάποιος αδαής θα πιστέψει, ίσως, πως εδώ έχουμε να κάνουμε με περίπτωση θρησκοληψίας. Στην εκκλησιαστική γλώσσα όμως το λέμε "ευχαριστία". Αυτό που λαμβάνει, αυτό και προσφέρει ξανά πίσω στον Θεό ως ευχαριστία, την τέχνη της.

Διαβάζοντας το "Ημερολόγιο Προσευχής" η σπουδαία Μέριλυν Ρόμπινσον μας προσφέρει μια σημαντική επισήμανση: "Η θρησκευτικής της ειλικρίνεια είναι πέρα από κάθε αμφιβολία, αλλά οι μορφές έκφρασής της εγείρουν πολλά ερωτήματα. Αυτό δεν αποτελεί κριτική. Είναι το αξιοσέβαστο έργο κάθε συγγραφέα ο οποίος ασχολείται με μεγάλα θέματα να προκαλεί. Και είναι η προσπάθεια για το καλό γράψιμο που αφήνει την μυθοπλασία να ανακαλύψει τον εαυτό της, οσοδήποτε και αν ξαφνιάζει, όπως άλλωστε το κάνει, τις προθέσεις του συγγραφέα". (άρθρο στους New York Times, 2013). Καταλήγει δε η Ρόμπινσον, πως το Ημερολόγιο αυτό φέρνει τον αναγνώστη ένα βήμα εγγύτερα προς ένα ευαίσθητο και αξιοσημείωτα φρέσκο πνεύμα.

Αν οι παλαιοί είχαν τις "Εξομολογήσεις" του Ιερού Αυγουστίνου για να εμπνέονται, οι σύγχρονοι ας ενσκήψουν στα όσα γράφει η Φλάννερυ Ο' Κόννορ με κάθε ειλικρίνεια ως θυμίαμα προσευχής.

π.Νικόλαος Λουδοβίκος: Η ιστορία της αγάπης του Θεού

Ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος είναι ένας από τους ελάχιστους ιερείς-θεολόγους-συγγραφείς που αξίζει να τον παίρνει κανείς στα σοβαρά, ν' ασχολείται με όσα γράφει και λέει και να τον μελετά με προσοχή. 

Είναι φαινόμενο σπάνιο μέσα στον εθνικιστικό χώρο της ορθόδοξης εκκλησίας, είναι από τους λίγους που γνωρίζουν την δυτική θεολογία και φιλοσοφία και αυτό του επιτρέπει να μιλά με κάποιο κύρος και εγκυρότητα για τις διαφορετικές προϋποθέσεις γνώσης του Θεού σε Δύση και Ανατολή- δεν έχει την οίηση του Ράμφου, τον οποίο δικαιολογημένα περνά γεννεές δεκατέσσερις κάθε φορά που σχολιάζει μιαν αντιεπιστημονικά διατυπωμένη άποψή του, αλλά είναι πραγματικός γνώστης των πηγών, θύραθεν και εκκλησιαστικών, και μπορεί να έλθει σε γόνιμο διάλογο με την σύγχρονη δυτική σκέψη διχως να εκστασιάζεται από τα διανοητικά επιτεύγματά της αλλά με διαυγή τρόπο να επισημαίνει τον διαφορετικό τρόπο που αντιλήφθηκαν την παρουσία του Θεού οι άγιοι θεόπτες της ορθόδοξης καθολικής εκκλησίας.

Το βιβλίο του που εκδίδει η Ιερά Μονή Βατοπαιδίου συνιστά μια συλλογή από ομιλίες του π. Νικολάου τις οποίες ακολουθεί μια σειρά ερωτοαποκρίσεων μεταξύ αυτού και των ακροατών του που φωτίζουν κάποιες από τις σκέψεις του ομιλητή. Οι ομιλίες αυτές βασίζονται στην ανάλυση ενός χωρίου από την Καινή Διαθήκη και ως χαρακτηριστικό τους έχουν την ανάδειξη της ιστορικής διάστασης της αγάπης του Θεού προς τον άνθρωπο και τον κόσμο. Ο λόγος του π. Νικολάου είναι υπαρξιακός, αντλεί από την παράδοση των αγίων Πατέρων τους οποίους δεν χρησιμοποιεί εν είδει καταλόγου ρηθέντων αλλά δημιουργικά τους εντάσσει σ' έναν διάλογο με την τωρινή κατάσταση των χριστιανών πιστών και με την φιλοσοφία, αρχαία και σύγχρονη. 

Οι παρατηρήσεις του π. Νικολάου ξαφνιάζουν γιατί δεν είναι ηθικολογικές, αλλά εμποτισμένες και από την εμπειρία του ως πνευματικού, στοχαστή, και ανθρώπου που ήλθε σε επαφή με σύγχρονες άγιες μορφές της ορθόδοξης εκκλησίας. Τα όσα λέει σε αγγίζουν προσωπικά γιατία αυτά που λέει δεν έχουν αφηρημένο περιεχόμενο αλλά μεταμορφωτική διάσταση, ενθουσιάζουν τον πιστό που αναθερμαίνεται η πίστη του και, σε κάποιες στιγμές, τον οδηγούν στο χώρο της μετανοίας. Το ουσιαστικό για μας πάντως είναι πως ο π. Νικόλαος λόγω των γνώσεων του μπορεί να μιλήσει και στην καρδιά ενός σύγχρονου πιστού που δεν αγνοεί (γιατί αυτό θα ήταν αμαρτία) τον σύγχρονο στοχασμό αλλά με κριτική διάθεση είναι σε θέση να συνομιλήσει μαζί του και να αντλήσει στοιχεία που θα στηρίξουν τις απόψεις του. Ο π. Νικόλαος γνωρίζει τον τρόπο των μεγάλων διδασκάλων της πίστης και τοποθετείται ανάλογα: "Ο ίδιος ο άνθρωπος, όταν κάνει θεολογία ακαδημαϊκά, αν αποφασίσει να μπει και στον υπαρξιακό χώρο, αυτό που του γεννιέται ως θεολογία ξαφνικά στο νου του είναι πολύ διαφορετικό απ' αυτό που νόμιζε". (σ. 341).

Η καύση των νεκρών

Το ότι θα υπήρχαν άνθρωποι που μετά τα κρεματόρια των ναζί θα υποστήριζαν, και μάλιστα για τον εαυτό τους, την μεταθανάτιο καύση της σορού τους, αντί της εκκλησιαστικής ταφής, αυτό δεν φαντάζει μακάβριο, παρά μονάχα δαιμονικό. Είναι θα λέγαμε μια ακόμα επιβεβαίωση εκ μέρους αυτού του προσώπου της απεμπόλησης της εκκλησιαστικής φροντίδας ακόμα και γι' αυτή την άψυχη σορό, αλλά δείχνει και μια συνέπεια λόγων και έργων: αυτός που έμεινε μακριά της παρουσίας της χάριτος στη ζωή του δεν είναι δυνατό να αποδεχτεί την παρουσία της χάριτος στην μετά θάνατο ζωή που για τον καθέναν αρχίζει με το χωρισμό της ψυχής από το σώμα. Ανεξάρτητα όμως τι πράττει ή τι επιδιώκει ο άνθρωπος μέσα στο σκοτασμό του νοός του, ευτυχώς δεν δεσμεύει τον Τριαδικό Θεό της Εκκλησίας καθώς είναι δεδομένη η φροντίδα του ίδιου αυτού Θεού ακόμα και για αυτόν που δεν κοινώνησε μαζί του- η φροντίδα αυτή θα κορυφωθεί στην εκ των νεκρών ανάσταση, είτε πίστευε κανείς είτε όχι, είτε κηδεύτηκε και ετάφη εκκλησιαστικά είτε όχι, είτε αποτεφρώθηκε είτε όχι. 

Το ζήτημα είναι άλλο. Η Εκκλησία ως θεανθρώπινος οργανισμός που διατηρείται ζωντανή και ενεργή όχι χάρη στην αναξιότητα των μελών της αλλά χάρη στην Κεφαλή της, έχει αποστολή να μιλά τη γλώσσα της αλήθειας όπως αυτή παραδόθηκε από τον Κύριο και τους Αποστόλους. Η τελευταία ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδας για το ζήτημα της καύσης των νεκρών είναι και θεολογικά τεκμηριωμένη και απόλυτα ισορροπημένη, αναφερόμενη στο επίμαχο ζήτημα της επιλογής τύπου κηδείας που προωθείται σε σχέδιο νόμου. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί δια νόμου να υποχρεωθούν οι λειτουργοί της Εκκλησίας να τελέσουν εκκλησιαστική εξόδιο ακολουθία για κάποιον που εθελούσια έχει επιλέξει ως μέθοδο ταφής την αποτέφρωση. Δεν μπορεί να αναιρέσει την διδασκαλία της επειδή υποχρεώνεται με νόμο της Βουλής. Ορισμένοι διαπρύσιοι κήρυκες της κοσμικής ηθικής, δηλαδή του μηδενισμού, ξιφούλκισαν και γράφουν πως επειδή οι κληρικοί μισθοδοτούνται από το κράτος, άρα είναι δημόσιοι υπάλληλοι, θα πρέπει να εφαρμόζουν τους νόμους τους κράτους αλλιώς να πάψουν να μισθοδοτούνται απ' αυτό! Σ' αυτή την άποψη θα απαντούσε κανείς πως αν αυτό το κράτος υπάρχει ακόμα είναι χάρη στις προσευχές της Εκκλησίας και όχι λόγω της πολιτικής των οργάνων του και των εκλεγμένων εκπροσώπων του. Μπαίνει κανείς στον πειρασμό από την πλευρά του εκκλησιαστικού σώματος να προτείνει τον χωρισμό της εκκλησίας από το κράτος προκειμένου να αποδεσμευτεί η εκκλησία από τον κρατικό της χαρακτήρα και ν' αρχίσει προσπάθεια δίχως φραγμό ή εμπόδια επανευαγγελισμού του λαού ο οποίος δυστυχώς σε πολλά θέματα παραμένει ακατάρτιστος και γεμάτος από πεπλανημένες θεωρήσεις, αλλά τότε το κράτος θα έχανε και το τελευταίο υπόλειμμα μεταφυσικής του υπόστασης και θα οδηγούνταν στον αφανισμό.

Σε κάθε περίπτωση η καύση των νεκρών για όποιον την επιθυμεί, ως μεταθανάτια επικυρώσει της αντίθεης ζωής του, πρέπει να υπάρχει. Η ελευθερία του ανθρώπου να επιλέγει τον τρόπο χαμού του και καταστροφής του σώματός του, αφού έχει υπάρξει ήδη η καταστροφή της ψυχής του κατά το χρόνο που ζούσε, πρέπει να γίνει αποδεκτή από την Εκκλησία και το Κράτος, δίχως όμως αυτό το αβέβαιο "ναι μεν αλλά". Η Εκκλησία δεν υποχρεώνεται να συμμορφώνεται με οποιαδήποτε κρατική απόφαση αντιβαίνει τη διδασκαλία της καθώς υπάρχει η προτροπή "πειθαρχείν δει Θεώ μάλλον ή ανθρώποις" (Πραξ. 5,29), και γι' αυτήν την προτροπή εκατομμύρια μάρτυρες προτίμησαν τη θυσία και όχι τη συμμόρφωση. Ευτυχώς η αγάπη του Θεού είναι μεγαλύτερη από την ακρισία των ανθρώπων.

Ευλογημένος ο νέος ενιαυτός της χρηστότητος του Κυρίου.

"Ουδέν υπολέλειπταί σοι προς αλαζονείαν, ω άνθρωπε, ω το καύχημα και η ελπίς εν τω νεκρώσαι μεν πάντα τα σεαυτού, ζητήσαι δε την εν Χριστώ ζωήν την μέλλουσαν, ης απαρχάς έχοντες, ήδη εν τούτοις εσμέν, το όλον εν χάριτι ζώντες και δωρεά Θεού". 

(Μεγάλου Βασιλείου: Λόγος Περί Ταπεινοφροσύνης 3,20)

Επικήδειος Λόγος για τον Ααρών Εδουάρδο Κίμελ εκφωνηθείς από τον πατέρα του π. Αλβίνιο Κίμελ

Ο π. Αλβίνιος Κίμελ

Ο Αλβίνιος Κίμελ είναι ο συγγραφέας του blog Eclectic Orthodoxy. Πρόκειται για μια ξεχωριστή και ιδιαίτερη περίπτωση ανθρώπου και ιερέα που διακονεί σε μια εκκλησία της Αμερικής, στο χώρο της Ορθοδοξίας που ακολουθεί το δυτικό τελετουργικό. Είναι ένα σπάνιο φαινόμενο αυτό, μια ιδιαιτερότητα του εκκλησιαστικού βίου που πάντως δεν βρίσκεται σε κοινωνία με τον Πάπα Ρώμης αλλά με τις κανονικές ορθόδοξες δικαιοδοσίες. Ο π. Κίμελ προέρχεται από τον αγγλικανισμό και τον ρωμαιοκαθολικισμό, ωστόσο πλέον δεν ιερουργεί καθώς φροντίζει την άρρωστη σύζυγο του. Στις 15 Ιουνίου 2012 ο π. Κίμελ έχασε τον υιό του Ααρών λόγω της αυτοκτονίας του δεύτερου. Η απώλεια αυτή τον συγκλόνισε συθέμελα, δεν έχασε όμως την πίστη του. Η παρακάτω ομιλία εκφωνήθηκε από τον ίδιο τον π. Κίμελ στην εξόδιο ακολουθία του υιού του. Ο π. Κίμελ δεν χάνει την πίστη του γιατί ελπίζει στον Θεό και στο σχέδιο Του για τον κόσμο. Η άποψη του π. Κίμελ, όπως αυτή φαίνεται στο κείμενο, είναι της αποκατάστασης των πάντων. Μια άποψη η οποία δεν βρίσκει συνοδική αποδοχή στο χώρο της Ορθοδοξίας. Ωστόσο η περίπτωση του π. Κίμελ αξίζει να μελετηθεί γιατί αποτελεί ένα ταπεινό παράδειγμα. Ο Κύριος, φυσικά, έχει τον τελευταίο λόγο κρίσης.

Εις το Όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αμήν.

Εισαγωγή

Ποτέ μου δεν είχα σκεφθεί τη δυνατότητα πως θα βρισκόμουν σ' αυτήν εδώ τη στιγμή, να κηρύττω στην κηδεία ενός από τα παιδιά μου.

Βρίσκομαι εδώ σήμερα όχι για να προσφέρω εγκώμιο στον υιό μου Ααρών. Θα υπάρξουν άλλες ευκαιρίες για τέτοιου είδους εγκώμια, καθώς αναζητούμε όλοι μας να ανακαλύψουμε γιατρειά για την απώλεια μας, για να κατανοήσουμε την τραγική απόφαση του Ααρών να τερματήσει τη ζωή του.

Ο σκοπός μου, μάλλον, είναι να προσφέρω ένα επιχείρημα. Ο Ααρών ήταν ένας ευφυής άνθρωπος. Αγαπούσε μια άρτια επιχειρηματολογία, την οποία κέρδιζε. Ο Ααρών και εγώ δεν συζητούσαμε συχνά για τον Θεό. Κάποια στιγμή κατά τα γυμνασιακά του χρόνια στράφηκε προς τον επιστημονικό υλισμό από τον οποίο δεν μετακινήθηκε. Δεν υπήρξε ένας φανατικός άθεος καθώς παραδεχόταν πως ήταν δυνατό, αν και απίθανο, να υπάρχει ο Θεός. Ωστόσο δεν μπορούσε, δεν επρόκειτο, να υιοθετήσει την χριστιανική κοσμοεικόνα. Πάντως για χάρη της οικογένειας, έλεγε πάντα την προσευχή μαζί μας κατά την ώρα του δείπνου.

Δεν είμαι φιλόσοφος. Δεν υπήρχε κάποιο επιχείρημα που υποστήριζα και ο Ααρών να μην το κονιορτοποιήσει μέσα σε πέντε δευτερόλεπτα. Στέκομαι ενώπιον σας ως ιερέας της Εκκλησίας για περισσότερα από τριάντα χρόνια. Κυρίως όμως στέκομαι ενώπιον σας ως ένας πενθών πατέρας, ο οποίος είναι τελείως συντετριμμένος από τον θάνατο αυτού του αγαπημένου υιού του.

Ο θάνατος του Ααρών υπήρξε ένα τραυματικό και διαφωτιστικό γεγονός για μένα. Αντιλαμβάνομαι εντονότερα και καθαρότερο από ότι πρωτύτερα την πραγματικότητα. Στέκομαι ενώπιον σας, επομένως, είτε ως ένας τρελός ή .....ένας προφήτης του Παντοδύναμου Θεού. Δεν μπορώ να κρίνω. Εσείς πρέπει να γίνετε οι κριτές μου. Ο Θεός βεβαιότατα θα είναι ο κριτής μου.

Μηδενισμός

Ο Ααρών δεν πίστευε στον Θεό. Δεν πίστευε στην υπερβατική πραγματικότητα. Δεν πίστευε σε μια ζωή πέραν του τάφου. Η ζωή δεν έχει κάποιο απόλυτο νόημα ή σημασία. Μετά τον θάνατο, υπάρχει μόνο το μηδέν.

Στο δωμάτιο του Ααρών βρήκα το παλιό μου αντίτυπο των διηγημάτων του Έρνεστ Χεμινγουέι. Δεν γνωρίζω πότε το δανείστηκε. Ίσως διάβασε το διήγημα "Ένα καθαρό, καλοφωτισμένο μέρος". Στο διήγημα αυτό διαβάζουμε την προσευχή του μηδενισμού:

Μηδέν ἡμῶν,ὁ ἐν τοῖς μηδέν,μηδέν τὸ ὄνομά σου, μηδέν ἡ βασιλεία σου,

μηδέν τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν μηδέν καὶ ἐπὶ του μηδενός.

Το μηδέν ἡμῶν τὸ μηδέν δὸς ἡμῖν σήμερον, καὶ μηδέν ἡμῖν τὰ μηδέν ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς μηδέν τοῖς μηδέν ἡμῶν, καὶ μὴ μηδέν ἡμᾶς εἰς μηδέν ,ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ μηδενός.

Τότε Μηδέν. Χαίρε τίποτα πλήρης τίποτα, τίποτα είναι προς σε.

Πρόκειται για μια ανελέητα ζοφερή, απέλπιδα άποψη. Η απελπισία είναι η μόνη της κατάληξη.

Ο Ααρών ήταν ένας άνθρωπος που ζούσε σε έναν βαθύ εσωτερικό πόνο. Είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως τίποτα σ' αυτόν τον κόσμο, ούτε η ιατρική, ούτε η ψυχιατρική, ούτε η σταδιοδρομία ούτε ακόμη η αγάπη για την οικογένεια του μπορούσαν να τον γλυτώσουν από την απελπισία και τη ματαιότητα οι οποίες τον είχαν κατακυριεύσει και αφήσει παράλυτο. Και έτσι έπραξε αυτό που έμοιαζε σ' αυτόν ως η λογική επιλογή.

Μια λογική επιλογή....αν, και μονάχα αν, η κοσμοεικόνα του Ααρών είναι αληθινή. Αν ο Ααρών έχει δίκιο, τότε πράγματι ανακουφίστηκε από τα πάθη του, ανακούφιση στο τίποτα, ανακούφιση στο μηδέν, μηδέν, μηδέν. Εμείς που μείναμε πίσω οφείλουμε τώρα να υποφέρουμε τις συνέπειες της απόφασης του Ααρών- όμως, τουλάχιστον αυτός έχει ειρηνεύσει.....αν ο Ααρών έχει δίκιο.

Η εναλλακτική των χριστιανών

Υπάρχει όμως εναλλακτική. Ας σκεφθούμε την πιθανότητα να υπάρχει πράγματι ένας θείος Δημιουργός, μια υπερβατική θεότητα άπειρης αγάπης η οποία έφερε τον κόσμο στο Είναι εκ του μηδενός. Ας σκεφθούμε τη δυνατότητα πως αυτός ο Δημιουργός έπλασε "κατ' εικόνα" δική Του τους ανθρώπους με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε να βρίσκουμε την απόλυτη ευτυχία στην κοινωνία μαζί Του. Ας σκεφθούμε τη δυνατότητα πως αυτός ο Θεός έχει όντως εισέλθει στην κτίση Του, παίρνοντας πάνω Του τα όρια της ανθρωπότητας, συμπεριλαμβανομένου του πάθους και του θανάτου, ακριβώς με σκοπό να μας ανυψώσει στον Εαυτό Του και μας συσσωματώσει στην θεϊκή ζωή Του. Ας σκεφθούμε την δυνατότητα πως υπέρ υμών αυτός ο Θεός είχε έναν βάναυσο και φρικαλέο θάνατο στον Γολγοθά και ανέστη στην άφθαρτη ζωή την Κυριακή του Πάσχα, καταστρέφοντας δια παντός την εξουσία του θανάτου, διανοίγοντας την ιστορία στην υπόσχεση ενός καινού ουρανού και μιας καινής γης, ένα μέλλον όπου "δεν θα υπάρχει πια θάνατος, ούτε λύπη ή στεναγμός, ούτε  πια άλλος πόνος: διότι όλα τα προγενέστερα έχουν πλέον περάσει".

Ο Θεός είναι αγάπη,διότι αιωνίως είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Ο κόσμος δια της αγάπης εφάνη, και στην αγάπη θα ολοκληρωθεί. Με τα λόγια του Αγίου Ισαάκ του Σύρου:

Ο Θεός με την αγάπη έφερε στην ύπαρξη τον κόσμο. Με την αγάπη του τον κατευθύνει κατά τη διάρκεια της προσωρινής ύπαρξής του. Με την αγάπη θα τον μετασχηματίσει θαυμαστά, και με την αγάπη ο κόσμος θα συμπεριληφθεί στο μέγα μυστήριο Εκείνου που ποίησε τα πάντα.

Ακούγεται πολύ καλό για να είναι αληθινό. Ίσως ακούγεται σαν κάποιο παραδοσιακό παραμύθι. Όμως κατάματα αντιμετωπίζει τις αντιρρήσεις που εξέφραζε ο Ααρών. Η ζωή δεν είναι το τίποτα. Η ζωή δεν στερείται νοήματος. Ο Θεός είναι αγαθός και επιθυμεί μονάχα το δικό μας αγαθό. Ο Θεός είναι αγάπη και η αγάπη του θα θριαμβεύσει. Υπάρχει επομένως ανόθευτη ελπίδα για απελευθέρωση, θεραπεία, μεταμόρφωση, αναγέννηση τόσο σ' αυτόν εδώ τον κόσμο όσο και στη μέλλουσα βασιλεία.

Αυτή είναι η χριστιανική πίστη στην οποία ανατράφηκε ο Ααρών που όμως την βρήκε ως μη πειστική. Η κοσμοεικόνα του εμπειρισμού που κυριαρχεί στην κουλτούρα μας, θεωρεί πως η χριστιανική κοσμοεικόνα εναντιώνεται στην λογική, και ολόκληρος ο κόσμος κατά συνέπεια υποφέρει από την απελπισία του μηδενισμού.

Δεν μπορώ, δεν συναινώ με τον αγνωστικισμό του Ααρών και την παραίτηση στην απελπισία. Γνωρίζω κάτι από το σκοτάδι που κατέλαβε την καρδιά του Ααρών. Αυτή όμως η τραγωδία ενδυνάμωσε την πίστη μου, και προσεύχομαι να φέρει και σε σας το ίδιο αποτέλεσμα.

Ένα από τα αγαπημένα μου βιβλία είναι ο "Ασημένιος Θρόνος" από το "Χρονικό της Νάρνια" του Κ.Σ. Λιούις.
Τα παιδιά μαζί με τον Λασπομούρμουρο αιχμαλωτίζονται από την Κυρία με το Πράσινο Πέπλο και οδηγούνται στο υποκόσμιο βασίλειο της.

Αφού εξαπολύει εναντίον τους ένα ξόρκι  προσπαθώντας να τους πείσει πως αυτός ο περίφοβος υπόκοσμος είναι ο πραγματικός κόσμος, και όλα όσα θυμούνται από τη Νάρνια και τον αληθινό κόσμο δεν είναι παρά ένα όνειρο. Όμως ο Λασπομούρμουρος ανθίσταται, αρνείται να την πιστέψει. Αρνείται τη δυσπιστία έναντι της Νάρνια, αρνείται να μην πιστέψει στον δίκαιο βασιλιά της Νάρνια, το τρανό λέοντα Ασλάν:

Ας θεωρήσουμε πως μονάχα ονειρευτήκαμε, ή επινοήσαμε, όλα τούτα τα πράγματα: τα δέντρα, τη χλόη, τον ήλιο, το φεγγάρι, τα άστρα και τον ίδιο τον Ασλάν. Ας υποθέσουμε πως έτσι είναι τα πράγματα. Τότε το μόνο που μπορώ να πω είναι πως, σ' αυτήν την περίπτωση, τα επινοημένα πράγματα φαίνεται πως είναι πιο σημαντικά από τα αληθινά. Ας υποθέσουμε πως αυτή η κατάμαυρη γούβα που είναι το βασίλειο σου είναι ο μοναδικός κόσμος. Λοιπόν, μου δίνει την εντύπωση πως είναι εξαιρετικά ισχνό. Και αυτό είναι ανέκδοτο, αν το καλοσκεφθείς. Είμαστε απλώς μωρά που φτιάχνουν ένα παιχνίδι, αν εσύ έχεις δίκιο. Όμως  τέσσερα μωρά που παίζουν ένα παιχνίδι μπορούν να φτιάξουν έναν ολόκληρο παιχνιδόκοσμο που κάνει τον αληθινό σου κόσμο να μοιάζει ρηχός. Γι' αυτόν τον λόγο θα σταθώ δίπλα στον παιχνιδόκοσμο. Είμαι με το μέρος του Ασλάν, ακόμα και αν δεν υπάρχει κανένας Ασλάν να ηγηθεί. Θα συνεχίσω να ζω σαν κάτοικος της Νάρνια, ακόμα και αν δεν υπάρχει καμιά Νάρνια.

Η χριστιανική αντίληψη της πραγματικότητας είναι τόσο περισσότερο πραγματική, ομορφότερη, γοητευτικότερη, και βαθιά πιο αληθινή από οποιαδήποτε αντίληψη της πραγματικότητας που προσφέρει ο σύγχρονος πολιτισμός και  η επιστημονική κοσμοεικόνα.

Εδώ λοιπόν βρίσκεται η πρώτη μου απάντηση στον υιό μου:

"Ααρών, δεν γνωρίζω αν είχες διατηρήσει την πίστη σου στον Χριστό θα ήταν πιο ανεκτός ο πόνος σου. Θα σου είχε, όμως, δώσει βάση να ελπίζεις, για την υπερφυσική εκείνη ελπίδα που ο κόσμος δεν μπορεί να δώσει".

Η ελπίδα του Ααρών

Τώρα όμως ποιά ελπίδα έχει ο ο υιός μου; Είναι νεκρός. Πέθανε ως άπιστος. Ο θάνατός του ήταν αυτοκτονία. Αυτή είναι η σκληρή, τρομερή αλήθεια. Ο Ααρών δεν θα ήθελε να ελαχιστοποιήσουμε την τραχύτητα όλων αυτών των δεδομένων. Τα παλιά χρόνια, κάποιοι ιεροκήρυκες θα τον θεωρούσαν καταδικασμένο στην απώλεια. Είναι βέβαιο πως δεν θα κηδευόταν χριστιανικά. Σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα πράγματα για την κατάθλιψη και τις ψυχικές ασθένειες. Γνωρίζουμε πως η κατάθλιψη φαλκιδεύει και περιορίζει την υπαρξιακή μας ελευθερία. Ο Ααρών δεν αυτοκτόνησε εκφέροντας βλασφημίες. Η αυτοκτονία του δεν ήταν η κορύφωση ενός εκφαυλισμένου βίου. Ήταν μια διέξοδος από έναν κόσμο που δεν μπορούσε να θεραπεύσει την ασθένεια του πνεύματος του και να τον ανακουφίσει από απ' αυτό το ανείπωτο μαρτύριο. Ο Ααρών σάλταρε προς τον θάνατο του διότι είχε απολέσει κάθε ελπίδα, διότι η απελπισία είχε κατακυριεύσει την ύπαρξη του. Αυτό πιστεύω πως είναι η αλήθεια, και έτσι γνωρίζω πως ο Θεός θα είναι ελεήμων.

Αλλά ακόμα κι έτσι, επιθυμώ να προσθέσω και κάτι ακόμα. Ο αιώνιος Πατέρας δεν θα είναι ελεήμων μόνο απέναντι στον Ααρών μου, αλλά είναι βέβαιο πως θα θεραπεύσει την καρδιά του, θα τον γλυτώσει από τα δεσμά του σκότους και θα τον αναστήσει στην ένδοξη ζωή εν Χριστώ Ιησού, τον αιώνιο Υιό, μετά της Υπερευλογημένης Παρθένου Μαρίας και όλων των αγίων. Ο Ααρών θα γνωρίσει την χαρά και την ευλογία της βασιλείας του Θεού.

Παρά την αυτοκτονική δυσπιστία του, δεν θα αφεθεί ο Ααρών να έχει την τελευταία λέξη. Ο αναστημένος Χριστός διαφυλάττει για εκείνον την τελευταία λέξη, μια λέξη απόλυτου θριάμβου της αγάπης και της χάριτος. Μέσω της εσώτερης κλήσης του Αγίου Πνεύματος, ο Ααρών θα διανοίξει την καρδιά του στο έλεος και την αγάπη του Θεού. Θα επιτρέψει να τον πλημμυρίσει ο Πατήρ με το άγιο φως του και να τον ελευθερώσει από κάθε απελπισία. Θα αφήσει τον Σωτήρα να επιδέσει τις πληγές του και να συγχωρήσει τις αμαρτίες του. Ο επώδυνος εξαγνισμός ίσως είναι αναγκαίος- δεν είναι εύκολο πράγμα η παραίτηση από το ίδιον θέλημα. Δεν είναι εύκολο πράγμα η μετάνοια από τις αμαρτίες του καθενός, αλλά η χάρις του Θεού θα θριαμβεύσει στην καρδιά του υιού μου. Τούτο διακηρύσσω στο όνομα του Ιησού. Αμήν. Αμήν.

Ευρισκόμενος ενώπιον του προσώπου του Σωτήρος του, μπορούμε να αντέξουμε, έστω και για μια στιγμή, την πιθανότητα πως ο Ααρών αιώνια θα αποστέργει της απροϋπόθετης αγάπης και του ελέους που είναι η Αγία Τριάδα; Πώς είναι δυνατό αυτό; Δεν αγαπούσε τη μητέρα του; Δεν αγαπούσε τα αδέλφια του Άλβιν, Μπρέντον και Τάρυν; Δεν αγαπούσε τους καλύτερους του φίλους Μπράιαν, Τζιλ και Λάουρα; Δεν αγαπούσε εμένα, τον συντετριμμένο πατέρα του;

Αδέλφια και αδελφές μου, δεν υπάρχει χρονικός περιορισμός στην καθολική αγάπη του Θεού. Δεν λήγει κατά τη στιγμή του θανάτου. Ο Θεός μας δημιούργησε για Εκείνον. Με αγάπη ο Χριστός αναζητά και αναζητά εκείνο το απολωλός πρόβατο και δεν ησυχάζει έως ότου το βρει και το οδηγήσει πίσω στην ποίμνη.

Η υπέρτατη σωτηρία του Ααρών αποκαλύπτεται στην αγάπη που έχω διακρατήσει στην καρδιά μου για τον αγαπημένο υιό μου. Με τα λόγια του Σκώτου ιεροκήρυκα Τζωρτζ Μακντόναλντ:

"Είναι κάποιος άνθρωπος πιο ελεήμων απ' ότι ο Θεός; Δεν είναι, απ' όλη τη δόξα του, το έλεος του άπειρο; Θα αγαπήσει ο αδελφός τον αδελφό του περισσότερο απ' όσο ο Πατήρ αγαπά τον Υιό Του;- περισσότερο απ' όσο ο Αδελφός Χριστός αγαπά τον αδελφό Του;"

Μη γένοιτο! Η αγάπη του Θεού υπερβαίνει εις τον αιώνα την αγάπη μας για τον Ααρών. Ο Θεός θα ανακαλύψει έναν τρόπο για να αφυπνίσει την πίστη και την μετάνοια στην καρδιά του. Η θεϊκή αγάπη θα κατακτήσει τόσο την ισχυρογνωμοσύνη και την απελπισία. "Το έλεος του Θεού", γράφει ο Άγιος Ισαάκ, "είναι περισσότερο ευρύ απ' όσο μπορούμε να συλλάβουμε".

Δεν θα σωθώ δίχως τον Ααρών μου. Δεν υπάρχει παράδεισος για μένα δίχως τον υιό μου. Η αγάπη μου γι' αυτόν είναι απέραντη. Είναι σαρξ εκ της σαρκός μου, η ταυτότητά μου. Θα σωθούμε μαζί, εν Χριστώ. Ο Θεός θα το κάνει αυτό.

Και έτσι, αδέλφια και αδελφές μου, σας καλώ να απευθύνετε ευχαριστίες για την ζωή εκείνη που ήταν, και είναι, ο Ααρών Εδουάρδος Κίμελ.

Σας καλώ να προσευχηθείτε για τον υιό μου. Να προσευχηθείτε για να συγχωρήσει ο Θεός τις αμαρτίες του, να γιατρέψει την συντριβή του και να αναγεννήσει την καρδιά και την ψυχή του εν τη ζωή και δόξα του Αγίου Πνεύματος.

Και σας καλώ να ελπίζετε στην αιώνια σωτηρία του Ααρών με πιστή και ακατανίκητη ελπίδα. Θα αποκατασταθεί στη βασιλεία του Ιησού Χριστού, και εμείς θα αποκατασταθούμε μ' αυτόν. Η αγάπη μας δεν θα λυγίσει, η αγάπη μας δεν έχει ραγίσει. Η άπειρη, απροσμέτρητη χάρις του Θεού θα θριαμβεύσει. Ο Θεός είναι το αγαθό. Ο Θεός είναι ελεήμων. Ο Θεός είναι αγάπη. Ο Θεός είναι Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Θα ολοκληρώσω με τα λόγια της Αγγλίδας ασκητικής συγγραφέως του 13ου αιώνα Ιουλιανής του Νόριτς:

"Όλα θα είναι καλά λίαν, και όλα θα είναι καλά λίαν, και άπαντα των υπαρκτών θα είναι καλά λίαν".
Αμήν.

Περιοδικό "Σύναξη" τεύχος 136: Αγνοημένοι Χριστιανοί

Το τελευταίο τεύχος για το έτος 2015 της "Σύναξης" ασχολείται με ένα θέμα επικαιρότητας, την κατάσταση των χριστιανικών πληθυσμών στο γεωγραφικό χώρο της Μέσης Ανατολής, έναν χώρο όπου εκτός από την κυρίαρχη θρησκεία, το Ισλάμ, συνυπάρχουν με όλες τις ομολογίες σχεδόν, διάφορες χριστιανικές εκκλησίες οι οποίες κουβαλούν τον σταυρό του μαρτυρίου τους- ένας σταυρός που φορτώνεται επιπλέον με το μαρτύριο της ιστορίας τους.
Το πρώτο κείμενο είναι του Ζαν Φρανσουά Κολοσιμό, διευθυντή των ξακουστών θεολογικών εκδόσεων, στο Παρίσι, Cerf, με θέμα "Οι Χριστιανοί της Ανατολής μας υποχρεώνουν να αλλάξουμε το βλέμμα μας". Πρόκειται για μια ιστορική επισκόπηση των εκκλησιών της Ανατολής και των σχέσεων τους με τις εκάστοτε πολιτικές εξουσίες (Βυζάντιο, Οθωμανοί κλπ) και την κυρίαρχη θρησκευτική ομάδα, το Ισλάμ. Εκκλησίες που κάποιες απ' αυτές βρίσκονται πολύ κοντά στην Ορθοδοξία και απλώς τις χωρίζει η θεολογική κατανόηση κάποιων αμφίσημων φράσεων του Κυρίλλου Αλεξανδρείας ή εκκλησιών που θεολογικά βρίσκονται εγγύτερα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Ακολουθεί το κείμενο του Δημήτρη Σταματόπουλου (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας) με θέμα την θέση της Τουρκίας και της πολιτικής της χώρας αυτής στον χώρο της Μέσης Ανατολής- ένα επίκαιρο θέμα που όμως δεν πρόφτασε ν' ασχοληθεί με την επιδείνωση των σχέσεων Ρωσίας-Τουρκίας με αφορμή τον πόλεμο στη Συρία. Το επόμενο είναι το σημαντικού χριστιανού στοχαστή Σταύρου Ζουμπουλάκη με θέμα τους χριστιανούς άραβες που κατοικούν στην πολύπαθη λωρίδα της Γάζας. Αν δεν έγραφε ένα τέτοιο κείμενο ο Ζουμπουλάκης δεν θα πίστευε κανείς πως υπάρχουν χριστιανοί σ' αυτήν την περιοχή του κόσμου. Ακολουθεί το κείμενο του Λάμπρου Ψωμά (πτυχιούχου Θεολογίας) με θέμα την θέση των χριστιανών σε μια δυνητικά ισλαμιστική Συρία, ένα κείμενο με αναφορές στο έργο του Τζώρτζιο Αγκάμπεν "Homo Sacer".
Τα επόμενα κείμενα ασχολούνται με μια άλλη μεγάλη ομάδα ανατολικών εκκλησιών, πρώτα των Αρμενίων (κείμενο του Αράμ Α' Πατριάρχη των Αρμενίων της Κιλικίας), του Ρόνι Μπου Σάμπα με θέμα "Οι χριστιανοί της Μέσης Ανατολής ως γέφυρα με το Ισλάμ", στο οποίο αναφέρεται στο ρόλο του Πατριαρχείου Αντιοχείας, και στη συνέχεια του Δημήτρη Αθανασίου (Μ.Α. Θεολογίας) για τους μεταρρυθμιστές της κοπτικής θεολογίας, και εδώ με μεγάλη μου ευχαρίστηση διάβασα για τον Ματθαίο τον Φτωχό, αυτή την εξέχουσα θεολογική προσωπικότητα των Κοπτών του οποίου το βιβλίο με τίτλο "Orthodox Prayer Life, The Interion Way" από τις εκδόσεις του Αγίου Βλαδίμηρου της Νέας Υόρκης είχα την τύχη να διαβάσω πριν πολλά χρόνια- δυστυχώς άλλα βιβλία δεν έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά (αγνοώ αν είναι μεταφρασμένος στα ελληνικά). Δυστυχώς αυτή η μεγάλη προσωπικότητα συνάντησε την εχθρότητα αν όχι και τον φθόνο κάποιου Πατριάρχη των Κοπτών, αλλά όπως συμβαίνει συνήθως η ιστορία θα αναδείξει εκείνον μονάχα που μίλησε στις καρδιές των ψυχών και όχι τον διώκτη του. Ο Θανάσης Παπαθανασίου με ένα εντυπωσιακό κείμενο, στη συνέχεια, γύρων από ένα νομοθέτημα της αρχαίας Κελτικής Εκκλησίας, τον "Νόμο των Αθώων" μας εισάγει σε ένα τελείως διαφορετικό κλίμα, στο χώρο της χριστιανικής Δύσης. Ο "Νόμος των Αθώων" , γράφει ο Παπαθανασίου, αποτελεί "μια νομοθετική πρωτοβουλία της κελτικής εκκλησίας...θεωρείται η πρώτη θεσμοθέτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων επί ευρωπαϊκού εδάφους", πριν δηλαδή και από την Magna Carta των Άγγλων. Τα επόμενα δύο άρθρα, του Παναγιώτη Υφαντή (Θεολογική Σχολή ΑΠΘ) και Δημήτρη Αγγελή (διευθυντή περιοδικού Φρέαρ) αναφέρονται στον μέχρι πρότινος άγνωστο σε μένα ποιητή της Νικαράγουα Ερνέστο Καρδενάλ, ο οποίος συνδύασε την ποιητική του ενόραση με πολιτική και ιερατική δράση, εντασσόμενος στο πνευματικό ρεύμα της Θεολογίας της Απελευθέρωσης, αυτό το ιδιότυπο νοτιοαμερικάνικο πρόταγμα πολιτικής και θεολογίας. Πρόκειται για μια ξεχωριστή προσωπικότητα που οφείλει κανείς να την τοποθετήσει στην κοινωνία της εποχής του προκειμένου να την κατανοήσει αφού προηγουμένως απεκδυθεί ευρωπαϊκές προκαταλήψεις και θεωρήσεις, κάτι που δεν έπραξε ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β' ο οποίος δημόσια τον ταπείνωσε για την πολιτική του δράση. Η περίπτωση Καρδενάλ σημαίνει, μεταξύ άλλων, και την διαφορετική ανάγνωση του Ευαγγελίου σε διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. 

C.S.Lewis: Η τακτική του διαβόλου (The Screwtape Letters)

Ο C.S.Lewis είναι περισσότερο γνωστός για το γεμάτο συμβολισμούς έργο παιδικής λογοτεχνίας "Το Χρονικό της Νάρνια", αλλά είναι εξίσου σημαντικός χριστιανός απολογητής, ένα είδους εκλαϊκευτή θεολόγου των αληθειών της χριστιανικής πίστης και του ευαγγελίου, και μ' αυτήν του την ιδιότητα εξακολουθεί και σήμερα να διαβάζεται και να έχει επηρεάσει αρκετούς διαπρεπείς ακαδημαϊκούς θεολόγους όπως λ.χ. τον N.T.Wright.

Το βιβλίο του "The Screwtape Letters" που αποδόθηκε στα ελληνικά "Η τακτική του διαβόλου" αποτελείται από μια σειρά επιστολών τις οποίες απευθύνει ο πρεσβύτερος διάβολος Screwtape στον νεώτερο διάβολο Wormwood, τον οποίο και συμβουλεύει με ποιόν τρόπο θα διαβάλλει τον άνθρωπο (τον "ασθενή" όπως αναφέρει) που βρίσκεται υπό την επήρεια του. Ο διάβολος, γνωρίζουμε από την χριστιανική παράδοση, είναι ο καλύτερος θεολόγος, αυτός που γνωρίζει τις Γραφές καλύτερα από τον οποιονδήποτε πιστό και λόγω της γνώσης αυτής μπορεί με μαεστρία να χρησιμοποιεί κάθε μεθόδευση, που εκ πρώτης όψεως να μοιάζει θεάρεστη και χριστιανική, προκειμένου να απομακρύνει τον άνθρωπο από τον "Εχθρό", που στην ορολογία του Screwtape είναι ο Θεός.

Οι επιστολές του βιβλίου είναι γραμμένες με άφθονο χιούμορ, ο διάβολος Screwtape καθίσταται συμπαθής στον αναγνώστη αφενός λόγω της αφέλειας του να προσπαθεί να καθοδηγεί τον νεαρότερο διάβολο, και να μην τα καταφέρνει εξαιτίας της ανημπόριας του τελευταίου και να στεναχωριέται και να προσπαθεί εκ νέου να βρει διάφορες μεθοδεύσεις μέσα από τα λόγια της Γραφής, την ανθρώπινη ψυχολογία (αληθινός μαιτρ σ' αυτό το σημείο), την εκμετάλλευση κάθε μικρού πάθους, οποιασδήποτε δικαιολογίας που δύναται ο άνθρωπος να εκφέρει για να τον κάμει υποχείριο του.

Κ.Σ.Λιούις

Ένας έμπειρος πνευματικός θα αναγνώριζε στους λόγους του Screwtape πολλές από τις διαπιστώσεις που περιγράφουν οι ασκητές και πνευματικοί γέροντες της ερήμου κατά την αντιμετώπιση των διαφόρων πειρασμών καθώς και τις εκλογικεύσεις που θα χρησιμοποιεί στους αιώνες ο άνθρωπος για να απομακρύνεται από την παρουσία του Θεού. Ο Screwtape, ως διάβολος που  θήτευσε στον θρόνο του Θεού, γνωρίζει "από πρώτο χέρι" το τι συμβαίνει. Έτσι λοιπόν, στη δεύτερη επιστολή διαβάζουμε: "Ένας από τους μεγαλύτερους συμμάχους μας στο παρόν είναι η ίδια η Εκκλησία". Σε άλλη επιστολή, ο διάβολος σαν μέγιστος θεολόγος ομολογεί πως "όταν ο άνθρωπος προσεύχεται, υπάρχει ο κίνδυνος της άμεσης δράσης Εκείνου". Έχει ενδιαφέρον δηλαδή πως διαβάζοντας για την τακτική του διαβόλου στην ουσία διαβάζουμε για το πως πρέπει να οπλιστούμε ενάντια σ' αυτές τις τακτικές και μεθοδείες! Κάθε επιστολή του Screwtape λειτουργεί ως σχόλιο στην Παράδοση της Εκκλησίας και του αγώνα των πιστών: "Η ίδια η Εκκλησία, βέβαια, είναι γερά οχυρωμένη και δεν έχουμε ακόμα κατορθώσει να αποδώσουμε σ' αυτήν καθ' ολοκληρίαν τα χαρακτηριστικά μιας φράξιας. Ωστόσο, επιμέρους φράξιες στους κόλπους της έχουν συχνά επιφέρει εξαίσια αποτελέσματα, από τις παρατάξεις του Παύλου και του Απωλλού στην Κόρινθο έως τις παρατάξεις της Υψηλής και της Χαμηλής Εκκλησίας στην Αγγλία". Άριστος εκκλησιολόγος λοιπόν ο Scretape, και όχι μόνο βέβαια. Διαβάζοντας λοιπόν τις επιστολές, ακόμα και αν δεν γνωρίζαμε τίποτα για το σχέδιο του Θεού για τον άνθρωπο, ακόμα και αν μέναμε στην άγνοια για το τι θέλει ο Θεός από μας, θα το μαθαίναμε και θα λαμβάναμε τα κατάλληλα μέτρα, μέσα από τα λόγια του ίδιου του διαβόλου, για να προφυλαχθούμε. Όποιος διαβάζει γεροντικά, λόγια ασκητών πατέρων, νηπτικά κείμενα, σίγουρα θα αναγνωρίσει στον C.S.Lewis, τον υποδειγματικό εκλαϊκευτή αυτών των διδασκαλιών σε μια άλλη παράδοση από την ορθόδοξη, διανθισμένα φυσικά με το αγγλικό φλέγμα το οποίο ο διάβολος Screwtape δεν ξεχνά!

Το βιβλίο τελειώνει με μια συμπληρωματική πρόποση που κάνει ο Screwtape προς το ετήσιο δείπνο του  Εκπαιδευτικού Κολλεγίου των Πειραστών που απευθύνεται σε νεαρούς διαβόλους. Αυτό είναι και το πιο πολιτικό από τα κείμενα της συλλογής του βιβλίου. Εδώ ο διάβολος επισημαίνει πως ο Θεός χρησιμοποίησε τις επαναστάσεις του 18ου αιώνα, τη γαλλική και την αμερικανική, προκειμένου να της φέρει στα μέτρα του χρησιμοποιώντας την τακτική του "χριστιανικού σοσιαλισμού", αλλά ο διάβολος σχεδίασε την αντεπίθεση του σε δύο μέτωπα: στο πρώτο, ανέσυρε το βαθύ μίσος προς την προσωπική ελευθερία που κρυβόταν πίσω από τον αγώνα για απελευθέρωση σ' αυτές τις μεγάλες επαναστάσεις. Εδώ συγκαταλέγει τον Ρουσσώ και τον Χέγκελ ως συνδιαμορφωτές αυτής της διαβολικής ατζέντας. Η επινόηση του κομμουνισμού και του ναζισμού είναι έργο του διαβόλου κατά της ατομικής ελευθερίας που ήρθε μέσω του Χέγκελ. Το άλλο μέτωπο ήταν προς την έννοια της Δημοκρατίας, στην οποία ο διάβολος, μέσω του αισθήματος του φθόνου προς ότι είναι πνευματικά ανώτερο, εισήγαγε την πρακτική της ισοπέδωσης. Έχει πολύ ενδιαφέρον αυτό το κομμάτι καθώς μπορεί να διαβαστεί και ως απάντηση στην τακτική της ισοπέδωσης του πρώην Υπουργού Παιδείας Αρ. Μπαλτά όσον αφορά το ζήτημα της αριστείας. Ο Screwtape πανηγυρίζει γιατί μέσω της τακτικής του αυτής, της ισοπέδωσης της έννοιας της δημοκρατίας έτσι ώστε δημοκρατικό να θεωρείται το ίδιο, το ίσο και το ισοδύναμο, χάθηκε η ανθρώπινη αριστεία στην ηθική, την κοινωνική και την πνευματική διάσταση. Πόσο πιο επίκαιρα στην Ελλάδα του σήμερα ακούγονται τα λόγια αυτά: "Η βασική αρχή της νέας εκπαιδευτικής πολιτικής είναι πως οι βλάκες και οι τεμπέληδες δεν πρέπει να αισθάνονται κατώτεροι απέναντι στους ευφυείς και μελετηρούς μαθητές. Αυτό θα ήταν "αντιδημοκρατικό". Αυτές οι διαφορές ανάμεσα στους μαθητές- διότι είναι εμφανώς και απόλυτα ατομικές διαφορές- πρέπει να μεταμφιεστούν". Και για να γίνει αυτό, για να επέλθει η πνευματική ισοπέδωση και οι πραγματικά άξιοι μαθητές να μείνουν πίσω στο όνομα κάποιας δημοκρατικής αρχής (η διαστροφή βέβαια της δημοκρατικής αρχής την οποία επινοεί ο διάβολος για να προωθήσει την επίθεση του στον Θεό), είναι να υπάρχει κρατική παιδεία: "όλα τα κίνητρα για τη μάθηση και όλες οι ποινές για όσους δεν μαθαίνουν θα χαθούν". Στο ίδιο σημείο ο διάβολος Screwtape προβαίνει και σε μια κοινωνιολογική παρατήρηση που κι αυτή έχει την αξία της σήμερα, καθώς διαπιστώνει πως όλα αυτά τα μέτρα συμβάλλουν στην εξαφάνιση της Μεσαίας Τάξης, της τάξης εκείνης από την οποία, όπως λέει, προήλθαν όλοι οι σημαντικοί θεολόγοι, ποιητές, επιστήμονες, φυσικοί κλπ. Μέσω δηλαδή της κρατικοποίησης της παιδείας, που σημαίνει ισοπέδωση των αρχών της μάθησης, επέρχεται το δεινό αποτέλεσμα για όλη την κοινωνία, της απίσχνασης της μεσαίας τάξης, "και αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι πως η "δημοκρατία" με τη διαβολική έννοια του όρου ("είμαι τόσο καλός όσο και συ", "είμαστε ένα", "όλοι μαζί το ίδιο") είναι το πιο περίτεχνο εργαλείο που θα μπορούσαμε να έχουμε για να ξεριζώσουμε τις πολιτικές δημοκρατίες από προσώπου γης".

Μάθαμε τις μεθοδείες του διαβόλου και μέσα από το έργο του C.S.Lewis. Θα τον αφήσουμε κιόλας να κάνει ότι θέλει;

Δημήτριος Στανιλοάε: Η περί Θεού Ορθόδοξη Χριστιανική Διδασκαλία

Δ. Στανιλοάε: Η περί Θεού Ορθόδοξη Δογματική Διδασκαλία, εκδ. Αρμός 2011

Η συγγραφή μιας συστηματικής έκθεσης της δογματικής διδασκαλίας της ορθόδοξης εκκλησίας φθάνει στο απόγειο της τον 8ο αιώνα με την "Έκθεσις ακριβής της Ορθοδόξου πίστεως" του Ιωάννη Δαμασκηνού. Φυσικά δογματική διδασκαλία βρίσκει κανείς σε όλους τους Πατέρες της Εκκλησίας, ο καθένας όμως είχε να αντιμετωπίσει στην εποχή του διαφορετικά προβλήματα και προκλήσεις τόσο από το εσωτερικό της Εκκλησίας όσο και εκτός αυτής. Συστηματική όμως καταγραφή με διαχωρισμό των κεφαλαίων της πίστης επιχειρεί ο Ιωάννης Δαμασκηνός. Στη σύγχρονη εποχή, δηλαδή μετά τη δημιουργία της ελλαδικής εκκλησιαστικής αυτοκεφαλίας, τα κριτήρια για την οριοθέτηση της ορθοδοξίας είχαν αρχίσει να θαμπώνουν και γι' αυτοί πολλοί διαπρεπείς εκκλησιαστικοί παράγοντες μίλησαν για τη "βαβυλώνια αιχμαλωσία" της ορθόδοξης θεολογίας. Σ' αυτό το κλίμα εντάσσεται η Δογματική που έγραψε ο Χρήστος Ανδρούτσος (έκδοση 1907), την οποία ένας δυτικός θεολόγος μπορεί με ακρίβεια να θαυμάσει, όχι όμως και ένας θεολόγος της ανατολικής του Χριστού Εκκλησίας. Ο σχολαστικισμός, ύψιστο δημιούργημα της λατινικής δύσης, γέμει τις σελίδες της. Η Δογματική του Παναγιώτη Τρεμπέλα (1952-53) διαφοροποιεί κάπως το κλίμα όσον αφορά την ένταση του σχολαστικισμού αφού η τρίτομη έκδοση είναι κατάφορτη με πατερικές παραπομπές αλλά υπάρχουν πολλά σημεία ακόμα, ας πούμε διανοητικής σύλληψης, που δεν θεωρούνται αμιγώς ορθόδοξα- για όλα αυτά έχουν μιλήσει και γράψει πολλές φορές και ο π. Μεταλληνός και ο Χρήστος Γιανναράς. Βέβαια θα μπορούσε να πει κανείς ότι την εποχή εκείνη, κυριαρχίας των παρεκκλησιαστικών οργανώσεων, αυτό μπορούσαν καλύτερο να κάνουν οι συγκεκριμένοι συγγραφείς. 

π. Δημήτριος Στανιλοάε

Η Δογματική του π. Ι. Ρωμανίδη άλλαξε εντελώς το κλίμα καθώς πλέον η έκθεση της πίστεως επέστρεψε στις πηγές της, δηλαδή στην πατερικότητα που σημαίνει κάθαρση, νίψη, φωτισμός. Στην ίδια παράδοση λοιπόν, αυτή της βιωμένης ορθοδοξίας, εντάσσεται και η Δογματική του κορυφαίου σύγχρονου θεολόγου της Εκκλησίας της Ρουμανίας π. Δημητρίου Στανιλοάε που δυστυχώς δεν υπάρχει ολόκληρη μεταφρασμένη στην ελληνική γλώσσα παρά μονάχα το εισαγωγικό μέρος "Ο Θεός, ο Κόσμος και ο Άνθρωπος" και το πρώτο μέρος με τίτλο "Η περί Θεού ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία". Κάθε συγγραφέας, ακόμα και εκκλησιαστικός που εκ των πραγμάτων κινείται μέσα σε συγκεκριμένα όρια που θέτει η παράδοση της Εκκλησίας, προσθέτει τη δική του προσωπική σφραγίδα και δεν είναι η σκέψη του μια μιμητική επανάληψη ιδεών των παλαιότερων. Ο π. Στανιλοάε επισημαίνει τα αποφατικά θεμέλια της ορθόδοξης θεογνωσίας (γι΄αυτό κάνει διαρκές αναφορές στον Άγιο Διονύσιο Αρεοπαγίτη και τον Άγιο Μάξιμο Ομολογητή), ωστόσο δεν αρνείται και την καταφατική θεολογία ερμηνεύοντας έτσι τον Αρεοπαγίτη: "Εάν όμως διαβάσουμε προσεκτικά τα έργα του, βλέπουμε ότι παντού συνδυάζει την αποφατική με την καταφατική γνώση, επειδή κι αυτός μιλάει για την πνευματική πρόοδο εκείνου που γνωρίζει τον Θεό". Στην αποφατική γνώση περί Θεού διακρίνει την τομή που χωρίζει ορθόδοξη και δυτική θεολογία λέγοντας πως "η αποφατική βίωση του θεού στη θεία Λειτουργία, στα μυστήρια, στις ακολουθίες , είναι χαρακτηριστικό στοιχείο της Ορθοδοξία και υπερέχει από τη βίωση των δυτικών που είναι είτε λογική είτε συναισθηματική ή και τα δύο μαζί ταυτόχρονα". Την αλήθεια αυτή μπορούμε να τη διαπιστώσουμε μελετώντας είτε τα έργα του Θωμά Ακινάτη (λογική βίωση) είτε του Ιωάννη του Σταυρού και της Τερέζα της Άβιλα (συναισθηματική βίωση). Στις σελίδες που ακολουθούν αυτού του τόμου της Δογματικής του π. Δημητρίου, πολλές φορές η σκέψη του είναι καθαρά υπαρξιστική: θέτοντας ως σκοπό της ζωής την θέωση κατά χάρη, περιγράφει την ιστορία της αγάπης του τριαδικού Θεού προς τον άνθρωπο: "Ο όρος "Παντοκράτωρ" που προτιμάται στην Ανατολική Εκκλησία υπογραμμίζει ότι η παντοδυναμία του Θεού, σε σχέση με τον κόσμο, εξήλθε από την απροσδιόριστη κατάστασή της και ορίστηκε έναντι αυτού ως δύναμη, εκούσια και από αγάπη, στο επίπεδο αντοχής του κόσμου, υπέρ αυτού και όχι εναντίον του". Ο π. Δημήτριος Στανιλοάε δεν συνέθεσε τίποτα το περιττό μέσα στο περιεχόμενο της Δογματικής του.

Πρόσωπο και Σταυρός: Συζητήσεις με τον π. Δημήτριο Στανιλοάε

π.Κόστα Ντε Μποργκάρ: Πρόσωπο και Σταυρός, Εκδόσεις Εν Πλω

Είναι δυστύχημα που η περίφημη "Ορθόδοξη Δογματική" της εμβληματικής μορφής της ρουμάνικης Ορθοδοξίας στον 20ο αιώνα, του π. Δημητρίου Στανιλοάε δεν έχει εκδοθεί στα ελληνικά ακόμα παρά μονάχα το πρώτο μέρος της. Οι εκδότες σοβαρών θεολογικών κειμένων θα άξιζε να επενδύσουν σε μια τέτοια μετάφραση καθώς είναι ελάχιστες οι περιεκτικές Δογματικές εξ ορθοδόξου απόψεως. Είναι πάντως ευτύχημα που οι εκδόσεις "Εν Πλω" κυκλοφόρησαν αυτή τη σειρά των σκέψεων του π. Στανιλοάε, οι οποίες έγιναν σ' ένα μοναστήρι κοντά στο Βουκουρέστι το 1981 ανάμεσα στον π. Στανιλοάε και τον Μαρκ Αντουάν Κόστα Ντε Μποργκάρ, Γάλλο με ρωμαιοκαθολική καταγωγή, αλλά από τη δεκαετία του 1970 ενταγμένο στην ορθόδοξη εκκλησία. Είναι σκέψεις του π. Δημητρίου τις οποίες ανέλαβε να επεξεργαστεί και να παρουσιάσει σε έντυπη μορφή ο Ντε Μποργκάρ, υπό την επίβλεψη και την τελική έγκριση του π. Στανιλοάε. 

Δημήτριος Στανιλοάε

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε 15 κεφάλαια που καλύπτουν τις βασικές γραμμές της ορθόδοξης θεολογικής πνευματικότητας, δίχως τεχνική ορολογία ή ακαδημαϊκές παραπομπές σε πατερικά κείμενα ή συμβολικά και δογματικά μνημεία. Είναι σκέψεις βαθιές όμως, απόσταγμα προσευχητικής εμπειρίας και μελέτης, καρπός εμπειρίας στην εκκλησιαστική διακονία και εντρύφησης στην μακραίωνη παράδοση της Εκκλησίας. Είναι κείμενα που ξεκουράζουν τον αναγνώστη αλλά και τον κατηχούν συνάμα σε θέματα που ενδεχομένως τα γνωρίζει αλλά που προσφέρονται με τρόπο σαν τα βλέπει για πρώτη φορά. Είναι σαφώς κείμενα και στοχασμοί που μιλάνε για την θεολογική εμπειρία της Εκκλησίας όχι με στείρο τρόπο αλλά αναζωογονητικό και ουσιαστικό, όπως λέει ο π. Δημήτριος αναφερόμενος στην πρώιμη μαθητεία του στα θεολογικά γράμματα "επρόκειτο για έναν ορθολογισμό"- αυτόν τον ορθολογισμό ήθελε να αποφύγει στη μετέπειτα πορεία του, εστιάζοντας την προσοχή του στην σύζευξη δόγματος και πράξης στη ζωή της Εκκλησίας. Σημαντική πρωτοτυπία της παρούσας έκδοσης που μπορεί να χαρακτηριστεί εισαγωγή στην σκέψη του π. Δημητρίου είναι και η παράθεση προσευχητικών αναφορών μέσα σε πλαίσια που συνοδεύουν αρκετά σημεία του κειμένου, και όπως αναφέρει ο Βασίλης Αργυριάδης στο εισαγωγικό του σημείωμα, αυτές οι αναφορές έγιναν "προκειμένου ο αναγνώστης να διευκολυνθεί στην προσπάθεια του να μετεξελιχθεί από παθητικό δέκτη σημασιών σε ενεργητικό ικέτη ευχών". 

Δύο μικρά σύγχρονα συναξάρια

Τα δύο σύγχρονα συναξάρια

Κάποια από τα βιβλία του π. Αλέξανδρου Σμέμαν

Πριν από αρκετά χρόνια οι καλές και θεολογικά έγκυρες εκδόσεις "Εν Πλω" κυκλοφόρησαν δύο μικρά βιβλιαράκια για δύο μεγάλες προσωπικότητες της ορθόδοξης εκκλησίας και θεολογίας, τον π Αλέξανδρο Σμέμαν και τον Άγιο Νικόλαο Βελιμίροβιτς. Το πρώτο είναι γραμμένο από τον π. Γεώργιο Μπασιούδη (επιμέλεια Βασίλης Αργυριάδης) και παρακολουθεί τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής του π. Σμέμαν, αυτής της ανεπανάληπτης μορφής της σύγχρονης εκκλησίας, στο έργο του οποίου συνεχώς πρέπει να εμβαθύνουμε. Από όλα τα έργα που έχω διαβάσει το "Ημερολόγιο" , αυτό που φανερώνει τις πιο προσωπικές στιγμές του π. Αλέξανδρου, γραμμένο σε βαθύ εξομολογητικό τόνο, είναι το περισσότερο αγαπημένο. Η θεολογία του βασίζεται σε μια οντολογική κατανόηση της Ευχαριστίας την οποία τοποθετεί στο επίκεντρο της ζωής του πιστού, γι' αυτό και εκεί που ιερουργούσε, στην Αμερική κυρίως, η συμμετοχή στο μυστήριο ήταν καθολική, κάτι δυστυχώς που δεν παρατηρείται στις λειτουργική ζωή της ελληνικής εκκλησίας. Η ελάχιστη συμμετοχή των πιστών στο μυστήριο των μυστηρίων μήπως σημαίνει τελικά την μεταμόρφωση της εκκλησιαστικής λατρείας σε απλή συμμετοχή σε μια παράσταση και όχι σε αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή κοινωνία; Στα βιβλία του π. Αλέξανδρου αυτά τα θέματα συζητιούνται και αναλύονται σε βάθος. Το δεύτερο σύγχρονο συναξάρι αφορά σε μια μορφή που ομολογώ δεν γνώριζα, στον επίσκοπο της εκκλησίας της Σερβίας Νικόλαο Βελιμίροβιτς, μια μορφή που θεμελίωσε την σύγχρονη πνευματικότητα της ομόδοξης χώρας επηρεάζοντας πλήθος πιστών και σπουδαίων θεολόγων όπως του π. Ιουστίνου Πόποβιτς. Ο Επίσκοπος Νικόλαος αξίζει να μελετηθεί και ευτυχώς πάμπολλα έργα του κυκλοφορούν στα ελληνικά, μεταξύ των οποίων το πολύτομο "Πρόλογος της Αχρίδας".Μόνο ως δώρα του Κυρίου στον σύγχρονο άνθρωπο μπορεί να χαρακτηριστούν αυτές οι αγιασμένες μορφές της εκκλησίας, η προσπάθεια μίμησης των οποίων αποτελεί ασφαλή οδοδείκτη.

Ντήτριχ Μπονχόφερ: Το Κόστος της Μαθητείας

Ο αμετάφραστος, δυστυχώς, ακόμα στην Ελλάδα Γερμανός θεολόγος Ντήτριχ Μπονχόφερ (1906-1945) συνιστά υπόδειγμα αγωνιστή χριστιανού, ακαδημαϊκού ανθρώπου, ανθρώπου που επειδή πίστεψε στο Ευάγγελιο του Χριστού και έλαβε σοβαρά υπόψη του την πίστη, έζησε έτσι εφαρμόζοντας το χριστιανικό μήνυμα στη ζωή του. Συναντήσαμε για πρώτη φορά το όνομά του κατά

την ανάγνωση του βιβλίου του αειμνήστου καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Αθηνών Κωνσταντίνου Παπαπέτρου "Προσβάσεις : Ζητήματα ἀπολογητικῆς θεολογίας καὶ φιλοσοφικῆς κριτικῆς τοῦ καιροῦ μας." Ο Παπαπέτρου έτσι ή αλλιώς ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του,, γνώριζε τα σημαντικά θεολογικά ρεύματα του 20ου αιώνα και συνδιαλεγόταν μαζί τους. Σ' αυτό το βιβλίο υπήρχε και ένα κεφάλαιο για τον Μπονχόφερ. Αργότερα θα έλθει και η στιγμή που θα μελετήσουμε, όσο μπορούμε καλύτερα, τα ίδια τα κείμενα του με πρώτο και καλύτερο το πιο συγκινητικό αλλά αρκούντως αποκαλυπτικό για τη σκέψη του "Επιστολές και Έγγραφα από τη Φυλακή". Κατόπιν ήρθε και η σειρά της "Ηθικής" του, και λίγο προτού εκπνεύσει το 2014 το "Κόστος της Μαθητείας" (στα αγγλικά, με τίτλο "The Cost of Discipleship", εκδ. Simon & Schuster ενώ το γερμανικό πρωτότυπο φέρει τον τίτλο "Nachfolge".)

Ο ελληνικής καταγωγής Eric Metaxas έγραψε το 2010 μια βιογραφία του Μπονχόφερ, η οποία μάλιστα βραβεύτηκε ως το χριστιανικό βιβλίο της χρονιάς από τον σύλλογο εκδοτών ευαγγελιστών χριστιανών στην Αμερική, με τίτλο "Bonhoeffer: Pastor, Martyr, Prophet, Spy". Διαβάζουμε στον Πρόλογο του G.K.A.Bell, πρώην επισκόπου του Chichester: "Όταν ο Χριστός καλεί έναν άνθρωπο, λέει ο Μπονχόφερ, τον προσκαλεί να έλθει και να πεθάνει Υπάρχουν διαφορετικές μορφές θανάτου, είναι αλήθεια, αλλά η ουσία της μαθητείας εμπερικλείεται σ' αυτές τις λέξεις. Και αυτό το θαυμάσιο βιβλίο είναι ένα υπόμνημα σ' αυτό το κόστος. Ο Ντήτριχ υπήρξε μάρτυρας πολλές φορές προτού πεθάνει. Ήταν ένας από τους πρώτους, ένας από τους γενναιότερους μάρτυρες εναντίον της ειδωλολατρίας". Αναφέρεται, φυσικά, στην ειδωλολατρεία της εποχής του, αυτής του Ναζισμού. Ο Μπονχόφερ ήταν από τους λίγους ηρωικούς Γερμανούς που αντιστάθηκαν στον Χίτλερ και την ιδεολογία του, και αυτή η αντίσταση εκπορευόταν από την σοβαρή εκ μέρους του αντιμετώπιση της χριστιανικής πίστης, της σημασίας που είχε για τη ζωή του το μήνυμα του Χριστού, το Ευαγγέλιο. Γι' αυτή του την αντιστασιακή του δράση συνεληφθήκε και οδηγήθηκε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου την 9η Απριλίου του 1945, λίγο πριν τη συντριβή του Τρίτου Ράϊχ, με προσωπική εντολή του Χίμλερ εκτελέστηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Φλόσενμπουργκ. Το βιβλίο που διαβάσαμε αφορά τη σημασία να είναι κανείς σήμερα μαθητής του Χριστού, τι σημαίνει ν' ακολουθεί τα βήματα του Χριστού. Ακολουθώντας τα σημεία της Επί του Όρους Ομιλία, ο Μπονχόφερ στοχάζεται πάνω στα λόγια του Χριστού."Ο μόνος άνθρωπος που δικαιούται να λέει πως έχει δικαιωθεί δια της πίστεως μόνο, είναι ο άνθρωπος που τα άφησε όλα πίσω του για να ακολουθήσει το Χριστό. Ένας τέτοιος άνθρωπος γνωρίζει πως η κλήση της μαθητείας είναι δωρεά της χάριτος, και πως η κλήση αυτή είναι αξεχώριστη από τη χάρη" (σ. 51). Ο Μπονχόφερ ορθοτομεί το λόγο της αληθείας: "Πώς μπορείς να ελπίζεις να εισέλθεις εις κοινωνία μαζί Του, όταν σε κάποια στιγμή της ζωής σου φεύγεις μακριά απ' Αυτόν; Ο ανυπάκουος άνθρωπος δεν μπορεί να πιστέψει, διότι μονάχα αυτός που υπακούει μπορεί να πιστέψει" (σ. 67). Είναι πολλά τα σημεία μέσα στα βιβλίο όπου μπορεί να βρει ανάπαυση ένας ορθόδοξος χριστιανός, διότι αν και ενταγμένος στη λουθηρανική παράδοση ο Μπονχόφερ, επειδή είναι γνήσιος και αληθινός χριστιανός, είναι ορθόδοξος. Σημειώνουμε ακόμα έναν λόγο του που αφορά τη μετάνοια: "Η εξομολόγηση είναι η εκ Θεού προερχόμενη θεραπεία από την πλάνη του νοός και την φιλαυτία. Όταν εξομολούμαστε τις αμαρτίες μας ενώπιον ενός αδελφού Χριστιανού, ταπεινώνουμε την υπερηφάνεια της σαρκός και την προσάγουμε στην ντροπή και τον θάνατο δια του Χριστού... Η εξομολόγηση είναι επομένως μια αυθεντική πλευρά της ζωής των αγίων, και μια από τις δωρεές της χάριτος". (σ. 289) Δίπλα στα συναξάρια των αγίων πατέρων της ερήμου, αυτή τη συλλογή υπαρξιακού στοχασμού και βίου, πολύ αυθεντικότερη από το ρεύμα της φιλοσοφίας που ονομάστηκε ευρωπαϊκός υπαρξισμός, ας βάλουμε και τα έργα του Ντήτριχ Μπονχόφερ. Μελετώντας τη ζωή και το έργο του, νιώθουμε πως μελετούμε τη ζωή ενός σύγχρονου αγίου, δηλαδή κάποιου που εξέλαβε σοβαρά το χριστιανικό μήνυμα του Ευαγγελίου και προσπάθησε να το εφαρμόσει στη ζωή του.

Ταπείνωση

Τα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας: μια υποσημείωση των γεγονότων της ζωής του Ιησού Χριστού.